text:
Tadžikistanas arba Tadžikija (, ), oficialiai Tadžikistano Respublika (, ) – valstybė Vidurinėje Azijoje. Šiaurėje ribojasi su Kirgizija, rytuose – su Kinija, pietuose – su Afganistanu, šiaurės vakaruose ir vakaruose – su Uzbekija. Šalies sostinė ir didžiausias miestas – Dušanbė.
 Istorija
 Pirmieji gyventojai teritorijoje apsistojo apie 4000 metų pr. m. e. Vėliau teritorija buvo valdoma įvairių imperijų, daugiausia persų. Prieš m. e. įėjo į Baktrijos imperiją. VII a. arabai išplatino Islamą. Vėliau Tadžikistanas tapo viena iš Samanidų imperijos teritorijų. Iškilę Samarkando ir Bucharos miestai (dab. Uzbekija) buvo tadžikų kultūros centrais. Aukso Ordai užvaldžius Vidurinę Aziją, Tadžikistanas tapo Bucharos emyrato dalimi.
 XIX a. Rusijos imperijai besiveržiant į Vidurinę Aziją, Tadžikistanas pateko į jos įtaką. 1917 m. įvykdžius Bolševikinę revoliuciją Rusijoje, raudonoji armija įsiveržė į regioną. Jai aktyviai priešinosi partizanai – basmačiai. Bolševikai degino kaimus ir mečetes, žudė nekaltus gyventojus. Buvo uždaryti visi maldos namai. 1924 m. spalio 14 d. bolševikai suformavo Tadžikijos Autonominę Sovietų Socialistinę respubliką, kuri įėjo į Uzbekijos SSR sudėtį, tačiau 1929 m. spalio 16 d. perorganizuota į Tadžikijos SSR. 1929 m. gruodžio 5 d. „savanoriškai“ prisijungė prie SSRS. Sovietmečiu buvo šiek tiek pakeltas pramonės lygis, vykdyta modernizacija. Nepaisant to, Tadžikistanas išliko vienu skurdžiausių SSRS regionų. 1970 m. prasidėjo pogrindinė Islamo organizacijų veikla.
 Žlugus SSRS, 1991 m. rugsėjo 9 d. Tadžikistanas paskelbtas nepriklausoma respublika. 1992-1997 metais šalyje vyko pilietinis karas. Tarpusavyje kovojo gentys ir klanai, politiniai judėjimai, tautinės mažumos, bandė atsiskirti Kalnų Badachšanas. Prasidėjo emigracija (ypač rusų ir žydų). Nuo pat 1992 m. šalį valdo Emomalis Rachmonovas. 1997 m. pavyko pasiekti susitarimą tarp kovojančių grupuočių. Šalyje tebėra Rusijos karinės pajėgos. Šalis vis dar yra politiškai nestabili, tebevyksta susirėmimai tarp klanų ir etninių grupių, pažeidinėjamos žmogaus teisės.
 Politinė sistema
 Tadžikistanas – prezidentinė respublika. Prezidentas yra valstybės ir vyriausybės vadovas. Vykdomąją valdžią taip pat atlieka vyriausybė. Įstatymų leidyba priklauso Asamblėjai kurią sudaro dveji rūmai: 63 vietų Atstovų Asamblėja ir 33 vietų Nacionalinė Asamblėja. Pagrindinės partijos – Liaudies Demokratijos Partija ir Komunistų Partija. Taip pat dalinę įtaką turi Islamo Atgimimo Partija. Šaliai būdinga daugpartinė sistema.
 Paskutiniai rinkimai vyko 2005 m., ir juose, kaip ir visuose prieš tai vykusiuose, užsienio stebėtojai įžvelgė pažeidimų, tuo sukeldami opozicinių partijų kaltinimus, jog prezidentas Emomalis Rachmonovas manipuliuoja rinkimų procesu. Iki šiol Tadžikija yra vienintelė Vidurinės Azijos šalis, kurios valdžios organuose dalyvauja aktyvios opozicijos nariai. Opozicinės grupės parlamente dažnai susiremia su valdančiąja dauguma, tačiau didelio stabilumo trūkumo tai nesąlygoja.
 Administracinis suskirstymas
 Tadžikistanas skirstomas į provincijas, dar vadinamas vilajetais (viloyat):
 Sogdo provincija (buv. Leninabado)
 Tiesiogiai (subordinacinė) valdoma teritorija (vad. Karoteginu)
 Chatlono provincija (sujungtos buv. Kurgan Tiubės ir Kuliabo prov.)
 Kalnų Badachšano autonominė provincija
 Geografija
 Tadžikistanas išsidėstęs pietrytinėje Vidurinės Azijos dalyje. Didžiąją dalį teritorijos užima kalnai, priklausantys Tian Šanio, Gisaro Alajaus ir Pamyro (aukštis iki 7495 m, Ismailo Samani k.) kalnų sistemoms. Kalnus skiria duburiai ir slėniai: Ferganos, Zerafšano, Vacho, Gisaro. Klimatas subtropinis; ryškiai kontinentinis. Slėniuose ir lygumose (iki 500 m) vidutinė sausio mėnesio temperatūra nuo -1 °C šiaurėje iki 3 °C pietuose; liepos – atitinkamai 23 °C ir 30 °C. Kritulių 150-300 mm per metus. 500–1500 m aukštyje sausio mėnesį temperatūra nukrenta iki -23 °C, o liepą pakyla iki 23-28 °C. Kritulių iškrenta apie 700 mm. Aukštikalnėse yra didelių ledynų: Fedčenkos, Zaravšano ir kt. Dauguma upių priklauso Aralo baseinui: Amudarja, Vachšas, Piandžas, Bartangas, Syrdarja, Zeravšanas. Pamyre yra nemažų ežerų: Karakulis, Sarezas. Slėniuose ir žemumose patvenkta nemažai tvenkinių, gausų drėkinimo kanalų (ypač Ferganos slėnyje). Vyrauja pilkžemiai, kalnų rudžemiai. Vyrauja žolinė ir krūminė augalija pusdykumėse. Kalnuose (1200 m aukštyje) – kadagių sąžalynai, aukščiau 2400 m – stepės, pievastepės ir aukštikalnių pievos. Daug skurdžių teritorijų kur matyti tik uolos ir akmenys, o augalija labai menka. Yra Tizro, Balkos ir Ramito draustiniai.
 Aukščiausios Tadžikistano viršukalnės:
 Ismailo Samani k. (buv. Komunizmo) – 7495 m
 Nepriklausomybės k. (buv. Lenino) – 7147 m
 Korženiovskio k. – 7105 m
 Avicenos k. (buv. Revoliucijos) – 6974 m
 Karlo Markso k. – 6726 m
 Tadžikistanui priklauso keletas eksklavų Ferganos slėnyje: didžiausias – Vorucho (plotas 130 km2, yra 23-29 tūkst. gyventojų, iš kurių 95 % – tadžikai), esantis Kirgizijos teritorijoje. Dar vienas nedidelis eksklavas Kirgizijoje yra prie Kairagačo gyvenvietės. Kitas, Sarvano eksklavas nusidriekęs 15 km palei Angreno-Kokando kelią Uzbekistane.
 Ekonomika
 Po 1991 m. prasidėjusio civilinio karo Tadžikija buvo pati skurdžiausia Centrinės Azijos valstybė. Tačiau karui pasibaigus šalis sparčiai atsigavo ir nuo 2000 iki 2004 m. kasmetinis vidutinis šalies ekonomikos augimas sudarė 9,6 proc. Vystoma maisto, lengvoji, metalo apdirbimo, metalurgijos, kalnakasybos pramonė. Elektros energija gaunama iš hidroelektrinių, įrengtų ant kalnų upių (Roguno, Nureko, Golovnaja, Baipazino – ant Vachšo, Kairakumo – ant Syrdarjos), bei šiluminių elektrinių (Dušanbės, Javanės). Išgaunamos rusvosios anglys, nafta, gamtinės dujos, retieji metalai. Svarbiausia žemės ūkio šaka – medvilnės auginimas (ypač Ferganos, taip pat Vachšo ir Gisaro slėniuose). Auginamas tabakas, vynuogės, vaisiai, moliūginiai. Avininkystė ir galvijų auginimas.
 Demografija
 2004 m. šalyje gyveno daugiau nei 5 mln. gyventojų. Šalyje didelė etninė įvairovė. Kalnuose gyvena daug genčių (vad. pamyriečiai), artimų tadžikams. Patys tadžikai etniškai ir lingvistiškai artimi persams. Etninis pasiskirstymas – tadžikai 62 %, uzbekai 24 %, rusai 8 %, totoriai 1 %, kirgizai 1 %, kiti 4 %. Išpažįstamos religijos (2003) – musulmonai sunitai 85 %, musulmonai šiitai 5 %, kitos 10 % (jų tarpe nemažai judėjų). Nuo sovietinių laikų išlikęs aukštas raštingumo rodiklis (97 %), tačiau dėl skurdžių gyvenimo sąlygų ne itin ilga gyvenimo trukmė (64 m.). Vidutinis gyventojų tankumas šalyje – 45 žm./km2, tačiau iš tiesų gyventojai pasiskirstę labai netolygiai. Tankiausiai gyvenami derlingi tarpukalnių slėniai (Ferganos, Vachšo), kur gyventojų tankumas siekia kelis šimtus žm./km2. Tuo tarpu aukštikalnių sritys, atokios teritorijos gyvenamos labai retai. Didžiausi miestai: Dušanbė (562 tūkst. gyv.), Chodžentas (149 tūkst.), Kuliabas (78 tūkst.), Kurgantepa (60 tūkst.), Konibodomas (45 tūkst.).
 Kultūra
 Tadžikistanas – posovietinė, persiškos kultūros respublika. Šalies teritorija pilnai neatitinka tautos gyvenamos teritorijos. Nepaisant sovietų primesto ateizmo, Islamas visada išliko gajus tarp tadžikų. Tadžikų kalba neturi nusistovėjusios rašto sistemos. Iki Rusijos įsiveržimo, tadžikai naudojo persiškus rašmenis, vėliau buvo priversti pereiti prie kirilicos. Dabar vis labiau linkstama prie lotyniškų rašmenų. Pamyro kalnuose gyvena nykstanti Jagnobių tauta, kalbanti jagnobių kalba. Priskaičiuojama vos 2500 šios tautos atstovų.
 Iš dabartinės Tadžikijos yra kilę nemažai garsių senovės Persijos mokslininkų ir poetų: Ibn Sina, Firdausi, Rudaki, Omaras Chajamas. Sovietmečiu šalį taip pat garsino poetai ir rašytojai.
 Tarptautiniai santykiai
 Tadžikija yra JTO, Pasaulio banko, Taptautinio valiutos fondo, JTO Maisto ir žemdirbystės organizacijos, NVS, Ekonominio bendradarbiavimo organizacijos, Šanchajaus bendradarbiavimo organizacijos, Islamo bendradarbiavimo organizacijos narė. Yra užmezgusi diplomatinius santykius su 180 JTO narių. Su Lietuva diplomatinius santykius užmezgė 1992 m. rugpjūčio 13 d. (Lietuva buvo 46-oji valstybė, su kuria Tadžikistanas užmezgė santykius).
 Kita informacija
 Tadžikijos ryšiai
 Tadžikijos transportas
 Tadžikijos karinės pajėgos
 Tadžikijos šventės
 Nuorodos
 CIA Factbook informacija apie Tadžikistaną
 BBC naujienos tadžikų kalba
 Tadžikistano naujienų agentūra
 Valstybės


type: caselaw

jurisdiction: EU

text:
 21.12.2013
 PT
 Jornal Oficial da União Europeia
 C 377/21
 Acórdão do Tribunal da Função Pública (Primeira Secção) de 5 de novembro de 2013 — Hanschmann/Europol
 (Processo F-104/12) (1)
 (Função pública - Pessoal da Europol - Não renovação de um contrato - Recusa de celebração de um contrato por tempo indeterminado - Anulação pelo Tribunal - Execução do acórdão do Tribunal)
 2013/C 377/49
 Língua do processo: neerlandês
 Partes
 Recorrente: Ingo Hanschmann (Leipzig, Alemanha) (representante: W. J. Dammingh e N. D. Dane, advogados)
 Recorrido: Serviço Europeu de Polícia (representantes: D. Neumann e D. El Khoury, agentes, e B. Wägenbaur, advogado)
 Objeto
 Pedido de anulação da decisão da Europol, adotada em execução do acórdão do Tribunal da Função Pública de 29 de junho de 2010 no processo Hanschmann/Europol, F-27/09, em que a Europol atribuiu ao recorrente um montante fixo destinado a compensar os danos que lhe causou com a decisão que o referido acórdão anulou.
 Dispositivo
 1.
 A decisão de 28 de novembro de 2011 em que o Serviço Europeu de Polícia atribuiu a I. Hanschmann a quantia de 13 000 euros em execução do acórdão do Tribunal da Função Pública de 29 de junho de 2010, Hanschmann/Europol (F-27/09), é anulada.
 2.
 O Serviço Europeu de Polícia suporta as suas próprias despesas e é condenado a suportar as despesas efetuadas por I. Hanschmann.
 (1) JO C 26, de 26.1.2013, p. 70.


type: contracts

text:
 3.9.2015
 FI
 Euroopan unionin virallinen lehti
 L 230/41
 ETA:n SEKAKOMITEAN PÄÄTÖS
 N:o 234/2014,
 annettu 24 päivänä lokakuuta 2014,
 ETA-sopimuksen liitteen XIII (Liikenne) muuttamisesta [2015/1458]
 ETA:N SEKAKOMITEA, joka
 ottaa huomioon Euroopan talousalueesta tehdyn sopimuksen, jäljempänä ’ETA-sopimus’, ja erityisesti sen 98 artiklan,
 sekä katsoo seuraavaa:
 (1)
 Siviili-ilmailun lentomiehistöä koskevien teknisten vaatimusten ja hallinnollisten menettelyjen säätämisestä 3 päivänä marraskuuta 2011 annetun komission asetuksen (EU) N:o 1178/2011 muuttamisesta 13 päivänä maaliskuuta 2014 annettu komission asetus (EU) N:o 245/2014 (1) olisi otettava osaksi ETA-sopimusta.
 (2)
 Sen vuoksi olisi muutettava ETA-sopimuksen liitettä XIII,
 ON HYVÄKSYNYT TÄMÄN PÄÄTÖKSEN:
 1 artikla
 Lisätään ETA-sopimuksen liitteessä XIII olevaan 66ne kohtaan (komission asetus (EU) N:o 1178/2011) luetelmakohta seuraavasti:
 ”—
 32014 R 0245: komission asetus (EU) N:o 245/2014, annettu 13 päivänä maaliskuuta 2014 (EUVL L 74, 14.3.2014, s. 33)”.
 2 artikla
 Asetuksen (EU) N:o 245/2014 islanniksi ja norjaksi laaditut tekstit, jotka julkaistaan Euroopan unionin virallisen lehden ETA-täydennysosassa, ovat todistusvoimaisia.
 3 artikla
 Tämä päätös tulee voimaan 1 päivänä marraskuuta 2014, jos kaikki ETA-sopimuksen 103 artiklan 1 kohdan mukaiset ilmoitukset on tehty (2).
 4 artikla
 Tämä päätös julkaistaan Euroopan unionin virallisen lehden ETA-osastossa ja ETA-täydennysosassa.
 Tehty Brysselissä 24 päivänä lokakuuta 2014.
 ETA:n sekakomitean puolesta
 Puheenjohtaja
 Kurt JÄGER
 (1) EUVL L 74, 14.3.2014, s. 33.
 (2) Valtiosäännön asettamista vaatimuksista ei ole ilmoitettu.


type: wikipedia

text:
Is é Mars (uaireanta Máirt) an ceathrú pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an duine ar Mhars, agus is minic a thugtar "an pláinéad dearg" air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le H. G. Wells nó Edgar Rice Burroughs, is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás.
 Ainm
 Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann—agus é ar ceann de na reanna neimhe is suntasaí amuigh—is iomaí sibhialtacht a bhaist ainm miotaseolaíoch dá cuid féin ar an bpláinéad. Mar shampla, tugann na Sínigh, na Cóiréigh, na Seapánaigh agus na Vítneamaigh Réalt na Tine ar Mhars, agus baint ag an ainm seo le Ciogal na gCúig nDúl (wǔxíng) i miotaseolaíocht na Síne.
 Bhí a n-ainmneacha féin ag na scríbhneoirí ficsin eolaíochta ar Mhars. Mar shampla, Barsoom a thugadh áitritheoirí cogúla Mharsa ar a bpláinéad in úrscéalta Edgar Rice Burroughs faoi eachtraí John Carter. Malacandra an t-ainm a bhí ar Mhars in úrscéalta spáis C. S. Lewis.
 Réadóireacht stairiúil
 Is fada an lá ó thosaigh na daoine ag caint agus ag scríobh faoi thuras a thabhairt ar Mhars, go háirithe nuair a tháinig an tuiscint acu nach ponc solais amháin a bhí ann, ach corpán damhna. Nuair a húsáideadh teileascóp den chéad uair tugadh gnéithe tíreolaíocha faoi deara a bhí cosúil le gréasán de chanálacha, agus dá bharr sin is iomaí alt agus scéal a cumadh faoi shibhialtachtaí aduaine agus faoi chogaí idir na plainéid, agus rinneadh go leor scannán ficsean eolaíochta bunaithe ar na scéalta sin. De réir a chéile, áfach, agus na teileascóip agus an teicneolaíocht eile bhreathnóireachta ag dul i bhfeabhas, tuigeadh nach raibh i gceist leis na canálacha ach iomrall súl. Ní fheicfeá iad ar aon mhapáil comhaimseartha de Mhars. Ón taobh eile de, is léir go bhfuil tírdhreacha millteanacha ar Mhars nach dtiocfá ar a leithéid ar dhroim an Domhain, ar nós na gcainneon móra ar a thugtar Valles Marineris. Tá an sliabh is airde sa ghrianchóras suite ar Mhars freisin, mar atá, Olympus Mons, agus é leathmhíle de chiliméadair ar trastomhas agus seacht gciliméadar fichead ar airde.
 Táthar ag súil le fada an lá go dtabharfaidh daoine cuairt ar an bpláinéad seo, a bhíonn níos cóngaraí don Domhan de ghnáth ná pláinéad ar bith eile i gCóras na Gréine, roimh lár na haoise seo, sula dtéitear ar aghaidh go ceann ar bith eile. Chuir údarás Spáis Mheiriceá, NASA, spáslong (spástaiscéalaí gan daoine) go Mars sa bhliain 1965 (Mariner 4) a rinne an-mhapáil ar Mhars. Ina dhiaidh sin, thuirling dhá spástaiscéalaí de shraith Viking air sa bhliain 1976, rud a chuir go mór leis an eolas a bhí ag na daoine faoin bpláinéad, nó b'ansin a chonaic an cine daonna an chéad radharcra ó dhromchla Mharsa. Cuireadh spáslonga gan daoine go Mars ó Mheiriceá agus ón Eoraip sa bhliain 2004 agus is mó an fhianaise atá ann anois go bhfuil roinnt uisce faoin talamh sa phláinéad. Cé go bhfuil Mars i bhfad níos lú ná an Domhan tá an oiread céanna talún ann mar nach bhfuil aigéan ar bith ar a dhromchla.
 Tréithe fisiceacha
 Tá an t-atmaisféar an-tanaí agus bíonn Mars an-fhuar de ghnáth, le meánteocht 55 chéim celsius faoin nialas, ach is féidir leis an teocht ardú in áiteanna go 27 céim celsius os cionn an nialais i rith an tsamhraidh. Creidtear go raibh an-chuid uisce ar an dromchla tráth mar gheall ar an síonchaitheamh agus ar an gcreimniú atá le feiceáil go soiléir ar an tírdhreach.
 Tá dhá mhionghealach ag Mars, atá ainmnithe as na cúnna cogaidh a bhí ag dia an chogaidh, Phobos agus Deimos. Tá na gealacha seo i bhfad níos lú ná ár nGealach féin i gcomparáid leis an phláinéad atá siad a thimpeallú. Níl iontu ach cnapáin mhírialta charraige agus uisce, agus creidtear gur astaróidigh ab ea iad ar dtús, go dtí gur cheap réimse imtharraingthe Mharsa iad, cosúil le "5261 Eureka", traíoch de chuid Mharsa. An ceann acu is cóngaraí do Mhars, mar atá, Phobos, tá sé ag cailleadh airde in imeacht na mílte bliain, de thoradh na bhfórsaí taoide. Creidtear, áfach, go streachlóidh na fórsaí céanna as a chéile é i bhfad sula mbuailfidh sé dromchla Mharsa.
 Tréithe na fithise
 Ais leathmhór: 227,936,637 gciliméadar, 1.52366231 aonad réalteolaíoch
 Imlíne na fithise: 1.429 Tm
 Éalárnacht na fithise: 0.09341233
 Peirihéilean (garphointe don Ghrian): 206,644,545 km, 1.38133346 aonad réalteolaíoch
 Apaihéilean (cianphointe ón nGrian): 249,228,730 km, 1.66599116 aonad réalteolaíoch
 Tréimhse fhithiseach (réaltbhliain): 686.9600 lá
 Tréimhse shionadach (grianbhliain): 779.96 lá
 Meánluas fithiseach: 24.077 km/s
 Uasmhéid an luais fhithisigh: 26.499 km/s
 Íosmhéid an luais fhithisigh: 21.972 km/s
 Claonadh: 1.85061°
 Fad an nóid éirithigh: 49.57854°
 Argóint an pheirihéilin: 286.46230°
 Satailítí nádúrtha: dhá cheann
 Tréithe fisiceacha an phláinéid féin
 Trastomhas meánchiorclach: 6,804.9 km
 Trastomhas polach: 6,754.8 km
 Oblátacht: 0.00736
 Achar an dromchla: 1.448×108 km2
 Toirt: 1.6318×1011 km3
 Mais: 6.4185×1023 kg
 Dlús (meán): 3.934 g/cm3
 Imtharraingt mheánchiorclach: 3.69 m/s2
 Treoluas éalaithe: 5.027 km/s
 Tréimhse rothlaithe: 1.025957 lá (24.622962 h)
 Luas rothlaithe ag an meánchiorcal: 868.22 km/h
 Claonadh na haise: 25.19°
 Ceartairde (ceartéirí, dronairde, dronéirí) an Phoil Thuaidh: 317.68143° (21 h 10 min 44 s)
 Diallas: 52.88650°
 Ailbéideacht: 0.15
 Teocht ar an dromchla:
 íosmhéid: 133 K (-140 C)
 meán: 210 K (-63 C)
 uasmhéid: 293 K (20 C)
 Tréithe fisiceacha an atmaisféir
 Brú an atmaisféir: 0.7-0.9 kPa
 Dé-ocsaíd charbóin: 95.32 %
 Nítrigin: 2.7 %
 Argón: 1.6 %
 Ocsaigin: 0.13 %
 Aonocsaíd charbóin: 0.07 %
 Gal uisce: 0.03 %
 Aonocsaíd nítrigine: 0.01 %
 Neon: 2.5 milliúnú cuid
 Crioptón: 300 billiúnú cuid
 Xeanón: 80 billiúnú cuid
 Ózón: 30 billiúnú cuid
 Meatán: 10.5 billiúnú cuid
 An t-atmaisféar agus an aeráid
 Tá 10% de thoirt an Domhain i Mars, agus 25% dá achar dromchla. Tá atmaisféar ag Mars, ach tá sé fíorthanaí. Tá meánbhrú an atmaisféir ar dhromchla Mharsa timpeall ar 750 Pa, nó thart ar 0.75% de ghnáthbhrú an atmaisféir ar dhroim an domhain seo againn. Ón taobh eile, tá an t-atmaisféar seo ag tanú níos maille ná ár n-atmaisféar féin ag dul suas ó dhromchla an phláinéid. Dé-ocsaíd charbóin go príomha atá ann, nítrigin atá i 3% de, agus argón atá i 1.6%. Fosta, tá meatán agus ocsaigin i láthair, chomh maith le triathgháis eile seachas an t-argón—is é sin, neon, crioptón agus xeanón, nó níl imtharraingt Mharsa in ann gás chomh héadrom le héiliam a choinneáil ó éalú go dtí an spás. Ar an gcúis chéanna, níl hidrigin shaor le fáil in atmaisféar Mharsa ach an oiread.
 Is é an phríomhchúis le fuacht Mharsa an t-atmaisféar seo, nó, ós rud é go bhfuil sé chomh scáinte sin, níl sé in ann teas a cheapadh ná a choinneáil.
 Cé go bhfuil atmaisféar an phláinéid chomh tanaí sin, tá cuid mhaith dusta ag foluain timpeall. Na sonraí a bhailigh na gléasanna gluaisteacha taiscéalaíochta Spirit agus Opportunity ar dhromchla an phláinéid le déanaí, tugann siad le fios go bhfuil an dusta seo comhdhéanta as gráinníní atá thart ar 1.5 micriméadar (1.5 míliú cuid de mhilliméadar) trasna.
 Sa bhliain 2003, d'aithin teileascóip thíos ar an Domhan go raibh meatán le fáil in atmaisféar Mharsa, agus dealraíonn sé gur dheimhnigh an taiscéalaí Mars Express Orbiter an breathnú seo i Mí na Márta 2004. Tugann na torthaí tomhais le fios go bhfuil dlús an mheatáin in atmaisféar Mharsa thart ar aon bhilliúnú cuid déag (11 pbb).
 Cúis suntais é an meatán sin, nó tá an meatán chomh tomhais mar ghás is nach mbeadh sé ann murach go bhfuil foinse éigin á sholáthar taobh istigh den phláinéad. Níl sé scaipthe go cothrom tar éis an phláinéid, ach an oiread. Mar sin, caithfidh sé go bhfuil sé á scaoileadh saor in áiteanna áirithe, agus is í an cheist mhór a chuireann na saineolaithe orthu féin, ar ndóigh, an bhfuil beatha de chineál éigin—cosúil leis na miocrorgánaigh aircéacha ar a dtugtar meatánaiginí—ag táirgiú an mheatáin seo.
 Maidir le saintréithe eile an atmaisféir, bíonn siad claochlaitheach go leor. Sa gheimhreadh, nuair atá an chaidhp pholach fágtha i ndorchadas, éiríonn an dromchla chomh fuar is a chuireann sé an dé-ocsaíd charbóin san atmaisféar ag sioc síos. Is féidir d'oiread is 25 % den atmaisféar iompú ina oighear tirim. Le teacht an earraigh agus an tsolais, iompóidh an leac oighir ina gás arís. Tabhair faoi deara nach leánn an t-oighear dí-ocsaíde carbóin—sin é an chúis a dtugtar oighear tirim air—nó is dual di néalú ina gás sula sroichfear an leáphointe. Ní féidir di bheith ina sreabhán (leacht) ach faoi bhrú an-mhór, rud nach bhfuil le fáil faoi atmaisféar tanaí Mharsa. Mar sin, le teacht an tséasúir the, néalaíonn an dí-ocsaíd charbóin go sciobtha de dhromchla na caidhpe polaí, agus cuireann an próiseas seo gaotha móra millteanacha ag séideadh—is féidir do stoirm den chineál seo luas ceithre chéad ciliméadar in aghaidh uair an chloig (400 km/h) a bhaint amach. Ansin, cruthaítear scamaill atá comhdhéanta as criostail bheaga oighir (is é sin, oighear uisce, seachas oighear tirim). Chuirfidís i gcuimhne duit cineálacha áirithe scamaill a d'fheicfeá ar an spéir anseo ar an Domhan.
 Níltear róchinnte an bhfuil aeráid Mharsa ag dul i bhfuacht nó ag téamh. Tá an dara bh'fhéidir ann: sna blianta 2002–2005, tháinig crapadh ar an gcaidhp pholach theas i ngach samhradh i gcomparáid leis an mbliain roimhe sin, agus ní raibh an geimhreadh in ann an crapadh seo a stopadh. Tugann an fhorbairt seo le fios go bhfuil Mars ag téamh. Ina dhiaidh sin féin, tá sé níos fuaire ar Mhars inniu ná mar a bhí thiar sna seachtóidí, nuair a thuirling an dá Viking ansin.
 Geolaíocht Mharsa
 Creidtear gur basalt atá sa chuid is mó de dhromchla Mharsa—is é sin, cloch bholcánach, nó laibhe a d'fhuaraigh síos na mílte de bhlianta ó sin. Tá an tuiscint sin bunaithe ar na dreigítí a tháinig ó Mhars go dtí an Domhan agus ar na breathnuithe a rinneadh ar an bpláinéad leis na spástaiscéalaithe. Is dócha go bhfuil níos mó silice sa bhasalt seo ná i mbasalt tipiciúil an Domhain. Mar sin, is féidir go bhfuil basalt Mharsa cosúil leis an aindéisít. Tá an chuid is mó den bhasalt seo clúdaithe, áfach, le dusta fíneáilte.
 Na breathnuithe a rinne an spástaiscéalaí úd Mars Global Surveyor, tugann siad le fios go bhfuil baill áirithe de screamh an phláinéid maighnéadaithe, cosúil leis na stialltracha maighnéadaithe a fhaightear ar ghrinnill na n-aigéan ar an Domhan. Sa bhliain 1999, cuireadh an cheist an chéad uair, an teicteonaic phlátaí a d'fhág an maighnéadú seo ina diaidh—is é sin, an raibh screamh Mharsa comhdhéanta as plátaí ilchríochacha, tráth, agus iad ag gluaiseacht is ag imbhualadh faoina chéile, cosúil le plátaí ilchríochacha an Domhain. Níltear cinnte faoi seo go fóill, áfach, go raibh gluaiseachtaí teicteonacha ar siúl riamh ar dhroim Mharsa—níl ann ach teoiric, agus í mar ábhar conspóide i gcónaí ag na saineolaithe.
 An spástaiscéalaí gluaisteáin Opportunity atá ag taisteal droim an phláinéid, fuair sé amach go bhfuil liathróidíní beaga bídeacha haemaitíte ar fáil ar Meridiani Planum. Níl na liathróidíní seo ach cúpla milliméadar ar trastomhas, agus creidtear gur múnlaíodh mar shil-leaganacha carraige iad na billiúin iad ó sin, nuair a bhí an t-uisce ag sní ar dhroim an phláinéid. Fuarthas mianraí eile freisin a bhfuil sulfar, iarann nó bróimín iontu, cosúil leis an tsearóisít. Is é an tátal a bhain caoga saineolaí as an bhfianaise seo, agus iad ag scríobh ar an iris úd Science, ar an naoú lá de Mhí na Nollag, 2004, ná:
 Tráth, bhí uisce leachtach ar fáil, go huaineach, ar dhroim Mharsa i dtimpeallacht Meridiani Planum, agus uaireanta, bhí sáithiú de tríd an bhfodhromchla. Ós rud é go bhfuil an bheatha ag brath ar an uisce leachtach, is féidir linn an tátal a bhaint as an scéal go raibh Meridiani ináitrithe, tráth éigin dá stair.
 Ina dhiaidh sin, áfach, tháinig saineolaithe eile ar an gconclúid go raibh an t-uisce ag Meridiani an-aigéadach, toisc an cineál mianraí a fuarthas sa timpeallacht. Ón taobh eile, tháinig an taiscéalaí Spirit ar ghóitít, mianra nach múnlaítear ach san áit a bhfuil uisce le fáil (rud nach dtiocfadh a rá faoin haemaitít), i gCnoic Columbia.
 Sa bhliain 1996, tháinig saineolaithe ar mhionstruchtúir ar cheann de na dreigítí ar an Domhan a chreidtear a bheith tagtha ó Mhars—Dreigít ALH84001—a raibh an chuma orthu, dar leo, gur rian i ndiaidh miocrorgánaigh a bhí ann. Ábhar eile conspóide atá ann i gcónaí.
 Topagrafaíocht Mharsa
 Ábhar iontais é chomh difriúil agus atá an dá leath de Mhars le chéile ó thaobh na topagrafaíochta de. Tá na tailte sa tuaisceart mín réidh agus an dóigh ar chlúdaigh na tonnta laibhe iad. An leath dheisceartach den phláinéad, áfach, tá sí criathraithe ag na cráitéir a d'fhág na dreigítí uirthi fadó. Mar a fheictear Mars ar spéir an Domhain, mar sin, tá sé deighilte ina dhá limistéar dhifriúla ó thaobh na hailbéideachta de. Nuair nach raibh tuiscint cheart ag na daoine go fóill ar fhíor-nádúr an tír-raoin ar Mhars, shíltí gur ilchríocha ab ea na machairí geala agus iad clúdaithe ag dusta agus ag gaineamh atá saibhir in iarann. Mar sin, baisteadh ainmneacha ar na machairí seo cosúil le hArabia Terra nó le hAmazonis Planitia. San am céanna, ba nós leis na daoine a cheapadh gur farraigí iad na limistéir dhorcha, agus mar sin, fuair na tailte seo ainmneacha cosúil le Mare Erythraeum, le Mare Sirenum nó le Aurorae Sinus. Is é an ball dorcha is mó is féidir a fheiceáil ná Syrtis Major.
 Tá caidhpeanna polacha oighir ag Mars agus iad ag athrú de réir theacht agus imeacht an earraigh is an fhómhair. Tá idir oighear uisce agus oighear tirim—is é sin, oighear dé-ocsaíde carbóin—iontu, agus an t-oighear tirim taobh amuigh, ar dhóigh is go néalaíonn sé leis nuair a thagann an t-earrach agus an teas, agus an t-uisce is an dusta faoi bhun an oighir thirim ag teacht chun solais.
 Is é an sciathbholcán úd Olympus Mons, agus é 26 ciliméadar ar airde, an sliabh is airde ar fud an ghrianchórais ar fad. Tá Olympus Mons suite i ngarbhchríoch Tharsis, agus tuilleadh seanbholcáin le fáil ansin, go háirithe an triúr ar a dtugtar Sliabhta Tharsis, nó Tharsis Montes—is é sin, Pavonis Mons, Arsia Mons agus Ascraeus Mons. Thairis sin, tá na cainneoin is mó sa ghrianchóras le feiceáil i Tharsis, mar atá, Valles Marineris, nó Gleannta an Mhariner. Tá na Gleannta seo ceithre míle ciliméadar ar fad agus seacht gciliméadar ar doimhneacht.
 Na dreigítí a d'imbhuail Mars fadó, d'fhág siad roinnt mhaith cráitéir thuinsimh ar an bpláinéad. Is é an ceann is mó acu ná an imchuach thuinsimh úd Hellas, agus í clúdaithe le gaineamh dhearg éadrom.
 Tá tír-raon Mharsa i bhfad níos athraithí ó thaobh na hairde de ná an Domhan féin. Tá an difríocht airde idir barr Olympus Mons agus bun Imchuach Hellas beagnachas aon chiliméadar déag is fiche (31 km) ar fad, nó tá bun Imchuach Hellas ceithre éigin ciliméadar faoin bplána tagra. Maidir leis an Domhan, tá Sliabh Everest beagnach naoi gciliméadar os cionn na farraige agus Trinse Marianas beagnach aon chiliméadar déag faoina bun, ach má chuirtear le chéile an dá fhad sin, ní bhfaighfear ach fiche éigin ciliméadar. Nuair a chuimhnítear go bhfuil Mars i bhfad níos lú ná an Domhan, is léir go bhfuil na tailte i bhfad níos gairbhe ansin ná anseo.
 Ós rud é nach bhfuil farraigí ar Mhars, táthar i muinín modhanna atá bunaithe ar imtharraingt an phláinéid leis an bplána tagra, nó an nialasairde, a shocrú. Is é an sainmhíniú a úsáidtear ná go bhfuil an nialasairde ann san áit inarb ionann brú an atmaisféir agus 610.5 Pa (6.105 mbar, nó 0.6 % de mheánbhrú atmaisféir an Domhain) agus an teocht 273.15 K ann (is é sin, nialas na gcéimeanna Celsius).
 Tá meánchiorcal Mharsa socraithe cheana ag an nádúr féin, nó sainmhínítear é de réir rothlú an phláinéid timpeall ar a ais. Scéal eile ar fad é cá bhfuil "Greenwich" an phláinéid. Na réalteolaithe Gearmánacha Wilhelm Beer agus Johann Heinrich Mädler, d'eisigh siad an chéad mhapa córasach faoi thopagrafaíocht Mharsa thiar sna blianta 1830-32, agus iad tar éis ciorcal beag a aithint ar dhroim an phláinéid a shocraigh siad mar phointe tagartha don phríomh-fhadlíne. Sa bhliain 1877, ghlac Giovanni Schiaparelli leis an bhfadlíne seo agus é ag cromadh ar an obair thábhachtach a rinne sé ag léarscáiliú Mharsa. Nuair a fuarthas an chéad radharc ceart ar dhromchla Mharsa sa bhliain 1972, agus an spástaiscéalaí úd Mariner 9 ag tógáil grianghrafanna den phláinéad, shocraigh Merton Davies an cráitéar beag Airy-2 mar phointe tagartha don phríomh-fhadlíne. Tá an cráitéar seo suite i Sinus Meridiani, ar phríomh-fhadlíne Beer agus Mädler.
 Na canálacha
 Bhí na daoine riamh faoi dhraíocht ag Mars, go háirithe nuair a tosaíodh ag creidiúint go raibh neacha beo, fiú neacha daonchosúla, ar fáil ar an bpláinéad. Sa bhliain 1877, shíl Giovanni Schiaparelli go raibh sé tar éis línte fíneáilte a thabhairt faoi deara ar dhroim Mharsa, línte ar bhaist sé canali orthu san alt ina ndearna sé an chéad trácht orthu. An focal Iodáilise a d'úsáid Schiaparelli, ciallaíonn sé idir chanáil dhaondéanta agus caolas nó abhainn nádúrtha, ach nuair a tháinig an t-alt i gcló sna teangacha eile, is é an ciallú a ba rogha leis na haistritheoirí gur canálacha saorga a bhí ann. Spreag an smaoineamh seo fantaisíocht na ndaoine, idir shaineolaí agus thuata, thar fóir ar fad. D'oibrigh Percival Lowell amach mapa de Mhars a bhí breac le mionchanálacha. Bhí Schiaparelli féin den bharúil nach raibh sa chuid ba mhó de chanálacha Lowell ach iomrall súl nó fantaisíocht.
 Na scríbhneoirí ficsin eolaíochta a scríobhadh scéalta faoi Mhars mar a samhlaíodh dóibh féin é, thug siad an-taitneamh do na canálacha. Is iomaí duine acu a bhain úsáid as móitíf na sibhialtachta seanársa a bhí go díreach ag fáil bháis de cheal uisce, agus í ag roinnt an bheagáin ar bhealach chomh cliste le córas casta de chanálacha. Is féidir an mhóitíf seo a aithint ag scríbhneoirí chomh difriúil le chéile le H. G. Wells agus Edgar Rice Burroughs.
 Mar sin féin, ní raibh sna canálacha, nó an chuid ba mhó acu, ach iomrall súl. Cuid de na saineolaithe a rinne a staidéar ar Mhars nuair a bhí na canálacha faisiúnta, shíl siad go raibh an dúrud acu ann; an chuid eile, b'ar éigean a chonaic siad oiread is aon chanáil amháin. Mar sin, bhí sé ina ábhar conspóide thar na blianta fada an raibh siad ann ar aon nós.
 Sa bhliain 1972, shocraigh an spástaiscéalaí Mariner 9 an scéal. Ní raibh na canálacha ann, ná aon rian eile i ndiaidh ardsibhialtachtaí teicneolaíocha. Má bhí beatha ar bith ar Mhars riamh, beatha thar a bheith simplí a bhí ann, ar aon leibhéal leis na miocrorgánaigh, na víreasanna nó na baictéirí.
 Na leaca oighir
 Ar an 29ú lá de Mhí Iúil, 2005, tháinig an tuairisc ón mBBC go rabhthas tar éis "loch leacoighir" infheicthe a shonrú i gcráitéar i réigiún an phoil thuaidh ar Mhars. Na grianghrafanna den chráitéar a tógadh le ceamara steiréascópach ardtaifigh a bhí á iompar ag an spásárthach Mars Express de chuid údarás spás na hEorpa, taispeánann siad go soiléir leac leathan oighir i dtóin cráitéir gan ainm agus é suite ar an machaire timpeall ar an bpol thuaidh, is é sin, Vastitas Borealis. Is é an suíomh cruinn atá ag an gcráitéar ná seachtó céim go leith den leithne thuaisceartach agus céad agus trí chéim den fhad oirthearach. Tá an cráitéar féin tríocha cúig chiliméadar ar trastomhas agus dhá chiliméadar, a bheag nó a mhór, ar doimhneacht.
 De réir an chéad aithne, tá droim na leice oighir thart ar dhá chéad méadar níos airde ná bun an chráitéir féin. Deir saineolaithe an ESA gur gaineamh is cúis leis an gcuid is mó den difríocht airde seo, agus cuid mhaith den ghaineamh sin le feiceáil, fiú. Cé gur fearr leis na heolaithe gan an focal sin loch a úsáid agus iad ag tagairt don leac oighir áirithe seo, ábhar suntais is ea i gcónaí teacht ar a leithéid de phaiste d'oighear uisce, agus é le feiceáil ó thús go deireadh na bliana. Is iomaí áit ar Mhars inar thángthas trasna ar shil-leaganacha uisce agus ar shraitheanna oighir.
 Satailítí nádúrtha Mharsa
 Tá dhá ghealach ag timpeallú an phláinéid, mar atá, Phobos agus Deimos. B'é an réalteolaí Meiriceánach Asaph Hall ba thúisce a shonraigh iad, thiar sa bhliain 1877. Bhí bean chéile Hall, Angeline Stickney, ina matamaiticeoir, agus í ag tacú go dílis le hiarrachtaí a fir chéile gealacha Mharsa a fháil amach. D'ainmnigh Hall an cráitéar mór ar thaobh Phobos as a bhean chéile—"cráitéar Stickney".
 Murab ionann agus ár nGealach féin, níl sa bheirt sin ach astaróidigh bheaga agus iad ceaptha ag imtharraingt Mharsa ar a gcamchuairt. Níl siad sféarúil ná in aon chóngar do bheith sféarúil: is cnapáin mhírialta chloiche agus oighir iad. An breathnóir a bheadh ag amharc ar Deimos ó dhromchla Mharsa, ní aithneodh sé ann ach ponc solais, cosúil leis na réaltaí, ach amháin go mbeadh sé ag gluaiseacht trasna na spéire iontach sciobtha. Tá Phobos níos gaire do dhromchla Mharsa, ach mar sin féin, tá sé ag breathnú níos lú ná an Ghrian. (Coinnímis cuimhne air go bhfuil an Ghealach s'againn féin ag breathnú lán chomh mór leis an nGrian, mar a fheicimid féin í.) Tá an dá ghealach ag fithisiú chomh cóngarach do Mhars agus nach féidir iad a fheiceáil ó gach ball den phláinéad.
 Téann Phobos timpeall ar Mhars níos sciobtha ná an tsolasteorainn féin. Mar sin, feictear ag éirí thiar agus ag dul faoi thoir é. Níl Deimos chomh sciobtha céanna, agus mar sin, éiríonn sé ar an spéir thoir agus téann sé faoi ar an spéir thiar.
 Na spásárthaí á scaoileadh go Mars
 Tá na dosaein de spásárthaí scaoilte ag na Stáit Aontaithe, ag an Aontas Sóivéadach, ag Údarás Spáis na hEorpa agus ag an tSeapáin i dtreo Mharsa, agus is iomaí ceann acu nár tháinig a fhad leis an bpláinéad dearg riamh. Chuir trioblóidí de shórt éigin deireadh le dhá mhisean as gach triúr sula raibh siad críochnaithe, nó, i gcuid mhór cásanna, oiread is tosaithe. Fadhbanna teicneolaíochta is cúis le go leor trioblóidí den chineál seo, ach, go minic, ní raibh sé indéanta an chúis a fháil amach. Mar sin, bíonn an lucht saineolais féin ag trácht, idir shúgradh agus dháiríre, ar "thriantán Bhermuda" sa spás, agus é comhdhéanta as an Domhan, Mars agus an Ghrian, nó ag tagairt do "gheasa Mharsa" nó d'arrachtach spáis agus é ag ithe spásárthaí. Mar sin féin, tháinig cuid mhaith spásárthaí thart leis an "arrachtach" le taighde fónta fiúntach a dhéanamh ar an bpláinéad, cosúil leis na taiscéalaithe Sóivéadacha Mars, leis na sraitheanna Meiriceánacha Mariner agus Viking, chomh maith le Mars Global Surveyor, Mars Pathfinder, agus 2001 Mars Odyssey. Tá an Surveyor tar éis pictiúirí a tharraingt a thugann le fios gur féidir foinsí uisce a bheith faoi dhromchla an phláinéid—uisce nach bhfuil sioctha síos ina leac oighir. Shocraigh an Mars Odyssey go bhfuil sil-leaganacha substainteacha uisce sa chuid is uachtaraí de reigilít Mharsa faoi 30° de phol thuaidh agus de phol theas an phláinéid.
 Sa bhliain 2003, scaoil ESA an taiscéalaí Mars Express chun bealaigh, agus é comhdhéanta as dhá aonad, mar atá, an fithiseoir, an Mars Express Orbiter, agus an gléas tuirlingthe, Beagle a Dó. Cailleadh an gléas tuirlingthe, ach d'éirigh leis an bhfithiseoir go leor pictiúiri a thógáil agus sonruithe a dhéanamh.
 Sa bhliain chéanna a lainseáil NASA dhá ghluaisteán cianrialaithe a bhí ceaptha le dromchla Mharsa a shiúl agus taighde a dhéanamh air—an Spirit agus an Opportunity. Thuirling an dá shiúlóir seo go sábháilte, agus chruthaigh siad i bhfad ní b'fhearr ná mar a shíltí. Ní raibh siad ach le trí mhí a chaitheamh i mbun oibre, ó Mhí Eanáir den bhliain 2004 anuas, ach bhí siad in ann leanúint i mbun a misiúin go deireadh na bliana 2005, ar a laghad, siúd is go raibh cuid den ghléasra tar éis dul ar ainghléas idir an dá linn. Thar aon rud eile, tháinig an dá mheaisín seo trasna ar thuilleadh fianaise go raibh uisce ann. Thairis sin, chuir an Spirit sonrú i gcuaifigh deannaigh—"diabhail dusta", mar a thugtar orthu i mbéarlagair Mheiriceá—is é sin, cuaifigh ghaoithe agus iad ag fáil greama ar an deannach. Uaireanta, chuaigh cuaifeach den chineál seo thar cheann de na gluaisteáin seo, agus nuair a chuaigh, ghlan sé an dusta de na painéil ghréine.
 Ar 14 Márta 2016 scaoil Gníomhaireacht Spáis na hEorpa, i gcomhar le Roscosmos, Fithiseoir Riangháis ExoMars agus gléas tuirlingthe Schiaparelli. Cé gur éirigh leis an bhFithiseoir Riangháis dul i bhfithis timpeall Mharsa ar 19 Deireadh Fómhair 2016, thuairteáil Schiaparelli ar dhromchla an phláinéid san iarracht thuirlingthe.
 Logainmneacha Mharsa
 Tháinig ainm Mharsa féin ó dhia cogaidh na Rómhánach, ó tá an pláinéad chomh dearg le braon fola thuas ar an spéir.
 B'iad Johann Heinrich Mädler agus Wilhelm Beer an chéad bheirt a chuaigh ag mapáil saintréithe geografacha (nó "areografacha") Mharsa. Tá níos mó clú orthu inniu, áfach, de bharr na hoibre a rinne siad ag léarscáiliú na Gealaí ón mbliain 1830 anuas. Roimh aon rud eile, shocraigh siad nach raibh an chuid ba mhó de na saintréithe sin ag athrú, agus b'iadsan fosta a shocraigh an t-am a thógann sé ar Mhars rothlú amháin a chríochnú thart ar a ais. Sa bhliain 1840, tharraing Mädler an chéad mhapa de Mhars riamh, agus breathnuithe deich mbliana mar bhunús aige leis. Níor bhaist siad ainmneacha ar na háiteanna, áfach, nó ní raibh acu ach litreacha len iad a shainiú. Sheas an litir "a", mar shampla, do Sinus Meridiani.
 Thar an chéad fiche bliain eile, nuair a bhí na hionstraimí breathnóireachta ag dul i bhfeabhas agus na breathnóirí féin ag éirí ní ba líonmhaire, bhí gach aon mhac máthara acu ag tabhairt ainmneacha dá dhéantús féin ar na miontréithre a d'aithin sé ar Mhars, rud a d'fhág logainmníocht Mharsa ina praiseach ar fad. Mar shampla, bhí "Oculus"—an tSúil Bheag—á thabhairt ar Solis Lacus, agus Muir an Orláiste nó An Scairp ar Syrtis Major. Sa bhliain 1858, bhaist an tÍosánach Angelo Secchi "Canáil an Atlantaigh" air. B'é tuairim Secchi go raibh an pháirt chéanna á déanamh ag an "gcanáil" áirithe seo i dtíreolaíocht Mharsa agus a bhí ag an Atlantach ar an Domhan—is é sin, an tsean-ilchríoch a dhealú ón oileán úr. B'é seo an chéad uair a baineadh úsáid as an téarma mí-ádhúil sin "canáil" a rinne an oiread sin dochair d'obair mhapála Mharsa ina dhiaidh.
 Sa bhliain 1867, tharraing an réalteolaí Sasanach Richard Anthony Proctor mapa de Mhars agus é bunaithe ar na líníochtaí a rinne William Rutter Davis dhá bhliain roimhe sin. Is é an prionsabal a bhí aige, dar leis féin, agus é ag ainmniú na n-áiteanna ná "ainmneacha na mbreathnóirí a rinne a staidéar ar shaintréithre fisiciúla Mharsa a thabhairt ar na saintréithe sin". Seo samplaí de na hainmneacha ar bhain Proctor úsáid astu:
 Farraige Kaiser (= Syrtis Major)
 Talamh Lockyer (= Hellas)
 An Phríomhfharraige, nó Main Sea as Béarla (= Lacus Moeris)
 Caolas Herschel a Dó (= Sinus Sabaeus)
 Ilchríoch Dawes (= Aeria agus Arabia)
 Aigéan De La Rue (= Mare Erythraeum)
 Farraige Lockyer (= Solis Lacus)
 Farraige Dawes (= Tithonius Lacus)
 Ilchríoch Mädler (= Chryse, Ophir, agus Tharsis)
 Farraige Maraldi (= Mare Sirenum agus Mare Cimmerium)
 Ilchríoch Secchi (= Memnonia)
 Farraige Hooke (= Mare Tyrrhenum)
 Talamh Cassini (= Ausonia)
 Ilchríoch Herschel a hAon (= Zephyria, Aeolis, agus Aethiopis)
 Talamh Hind (= Libya)
 Ina dhiaidh sin, is iomaí locht a fuarthas ar na hainmneacha a d'úsáid Proctor. Níorbh é an locht ba mhó ná gur thug sé ómós do na réalteolaithe Sasanacha thar aon dream eile: ba mheasa ná sin an ró-úsáid a bhain sé as ainm gach duine ar leith. Mar sin, tá idir Aigéan Dawes, Caolas Dawes, Farraige Dawes, Ilchríoch Dawes, Oileán Dawes, agus Bá Dhúbailte Dawes ar a mhapa-san. Mar sin féin, tús maith a bhí ann, siúd is nár mhair na hainmneacha.
 Maireann cuid mhaith de na hainmneacha a tháinig ó Schiaparelli, áfach. B'eisean a bhaist Syrtis Major, mar shampla, ina mhapa, a foilsíodh sa bhliain 1877. Ar ndóigh, ó fuarthas amach nach raibh ina chuid canálacha ach iomrall súl, caitheadh ainmneacha na gcanálacha i dtraipisí leis na canálacha féin. Ón taobh eile de, rinneadh mionathruithe anseo agus ansiúd, má bhí sé tar éis ainm neamhoiriúnach a thabhairt ar áit éigin. Mar shampla, hathbhaisteadh Olympus Mons, nó Sliabh Olympos, ar an mball ar thug sé Nix Olympica, nó an Sneachta Oilimpeach, air.
 Is gnách cráitéir mhóra a ainmniú as eolaithe tábhachtacha agus as scríbhneoirí ficsin eolaíochta. Mar shampla, fuair idir Phroctor féin, Schiaparelli agus Percival Lowell a gcráitéir féin ar Mhars. Baistear áitainmneacha de chuid an Domhain ar na cráitéir bheaga, ar nós Porvoo san Fhionlainn nó Kem' sa Rúis.
 Breathnóireacht Mharsa
 Uair in aghaidh na seacht gcéad ceithre scór lá (780 lá, nó uair in aghaidh an dá bhliain, na seacht seachtaine agus an t-aon lá amháin), téann Mars thart leis an Domhan faoi chorradh is ceithre scór mílliún ciliméadar (80,000,000 km) de. Ó tá an fhithis ar déanamh an éilips, ní hionann an fad seo gach uair. An té a chaithfidh súil ar Mhars gan aon ghléas cianradhairc a úsáid, aithneoidh sé dath buí, deargbhuí nó dearg air. Thairis sin, tá gile Mharsa an-athraitheach, nó nuair a shroicfidh sé an pointe is faide uainn ar a chamchuairt, beidh sé seacht n-uaire níos faide ná sa phointe is gaire dúinn. Ní féidir Mars a aithint thar bhladhairí na Gréine ar feadh na míonna a chaitheann sé taobh thiar den Ghrian uainn, ar ndóighe. Faoi dhó in aghaidh dhá bhliain déag is fiche, bíonn Mars chomh cóngarach dúinn agus gur féidir cuid mhór miontréithre a aithint le teileascóp. Ansin, bíonn na caidhpeanna polacha oighir le feiceáil fiú trí theileascóp réasúnta lag.
 Ar an 27ú lá de Mhí Lúnasa, ag 9:51:13 (de réir an Ama Uilíoch), sa bhliain 2003, tháinig Mars ní ba ghaire don Domhan ná riamh le trí scór míle bliain (60,000 bliain) anuas. Ní raibh ach 55,758,006 chiliméadar dár ndealú ón bpláinéad dearg, ansin. Bhí Mars díreach i ndiaidh a urchomhaireacht agus a chianphointe don Ghrian a fhágáil—dhá rud a d'fhág inár gcóngar é. Leis an teagmháil seo a chur ina coimhthéacs, áfach, ní mór cuimhne a choinneáil air nach raibh an pláinéad ach céad milliúnú cuid níos gaire dúinn ná mar a bhí sa bhliain 1924.
 Ar an deichiú lá de Mhí na Samhna, 2084, tiocfaidh an Domhan idir an Ghrian agus Mars. Ar an lá sin, beidh trasdul an Domhain—is é sin, an Domhan ag dul trasna na Gréine—le feiceáil ó Mhars, má bhíonn daoine ansin le súil a choinneáil air. Is féidir, freisin, trasdul Mhearcair agus trasdul Véineas a fheiceáil ó Mhars.
 Dreigítí a tháinig ó Mhars
 Go dtí 3 Márta 2014 tá 132 dreigít faighte ar an Domhan a bhfuil an chuma orthu gurb as Mars a tháinig siad ar an chéad ásc. Ceaptar gurb as Mars iad mar tá siad de chumasc dúilí agus iosatóipeach cosúil le cumasc clocha agus gáis in atmaisféar Mharsa a rinne spásárthaigh anailís orthu ar an bpláinéad úd. Tá aithne baictéirí seanársa ar dhá cheann acu, mar a fheictear do chuid de na saineolaithe. Ar an 6ú lá de Mhí Lúnasa, 1996, d'fhógair údarás spáis na Stát Aontaithe go raibh ion-taisí i ndiaidh orgánaigh aonchillíneacha aitheanta ar an dreigít úd ALH84001. Ábhar conspóide is ea i gcónaí an ion-taisí a bhí ann dháiríre, agus an leor iad mar chruthúnas go raibh beatha, fiú aonchillíneach, ar dhroim Mharsa riamh.
 Ar an gceathrú lá déag de Mhí Aibreáin, 2004, d'fhógair NASA gurbh ionann an chloch úd Bounce, a ndearna an gluaisteán cianstiúrtha úd Opportunity taighde uirthi,—gurbh ionann an chloch seo ó thaobh a comhdhéanta de agus an dreigít úd EETA79001-B ar thángthas uirthi san Antartach thiar sa bhliain 1979. Is dócha gur tháinig siad as an gcráitéar céanna ó thús, nuair a cruthaíodh an cráitéar sin, nó ó dhá chráitéar a bhí suite réasúnta gar dá chéile, ar a laghad.
 Beatha ar Mhars?
 Tá fianaise ann a thugann le fios go raibh Mars ní b'fhabhraí don bheatha anallód ná inniu, ach níltear cinnte go fóill, an raibh orgánaigh nó neacha beo ann dháiríre. Creideann cuid de na saineolaithe go bhfuair siad lorg i ndiaidh beatha i gclocha áirithe, mar a chonaic muid thuas, ach is ábhar conspóide é i gcónaí. Maidir leis an gcloch is spéisiúla acu, mar atá, an dreigít úd ALH84001, is é an chiall a baineadh as an taighde geolaíoch atá déanta ar an gcloch sin ná nár tháinig sí riamh in áit ina raibh uisce reatha le fáil, nó ní cheadódh an teocht ina timpeall é.
 Nuair a thuirling na taiscéalaithe Viking ar dhromchla Mharsa, bhí gléasra ar iompar acu a chuir ar chumas na saineolaithe trialacha agus turgnaimh a dhéanamh le miocrorgánaigh a chuardach agus a aithint. Bhí rath ar chuid de na turgnaimh, ach ní rabhthas sásta toiliú leis gur leor iad mar fhianaise, ina dhiaidh sin. Is féidir an meatán in atmaisféar an phláinéid a mhíniú mar thoradh ar ghníomhaíocht bhitheolaíoch ar an bpláinéad, ach tá mínithe eile ann freisin.
 Má théann na daoine choíche ag míntíriú is ag coilíniú pláinéid eile sa ghrianchóras seo, is é Mars an áit is fearr le sin a dhéanamh. Ní bheadh sé leath chomh furasta stáisiún seasta a bhunú ar Véineas ná ar Mhearcair, mar shampla.
 Bratach Mharsa
 Cé nach bhfuiltear ag bunú stáisiúin ná coilíneachtaí ar Mhars go fóill, tá bratach ann cheana féin a d'fhéadfadh muintir Mharsa a chur in airde. Trídhathach dearg, uaine agus gorm atá ann, agus is iad úrscéalta Kim Stanley Robinson faoi choilíniú Mharsa is bunús leis an dearadh seo. B'é Pascal Lee, innealtóir de chuid NASA, a dhear an bhratach. Tá Pascal Lee i gceannas ar an tascfhórsa atá ag pleanáil stáisiún seasta taighde ar an bpláinéad - FMARS, nó Flashline Mars Arctic Research Station. Seasann na datha don fhorbairt ar thug an scríbhneoir Robinson cur síos air ina chuid úrscéalta: ar tús, is pláinéad dearg seasc é Mars, ansin, agus an bheatha ag fréamhú ansin, tiocfaidh an dath glasuaine air, agus sa deireadh, beidh an pláinéad míntírithe go hiomlán, agus uisce reatha ag sní ar a dhromchla—i gcruth is gur féidir pláinéad gorm a thabhairt air. Tá an bhratach seo in úsáid ag Cumann Mharsa—The Mars Society—mar shuaitheantas oifigiúil. Eagraíocht neamhbhrabúis é Cumann Mharsa atá dírithe ar choilíniú Mharsa a chur chun cinn.
 Mars sa litríocht fhicseanúil
 Nuair a bhí na saineolaithe féin ag tabhairt le fios go raibh gléas beatha agus, fiú, canálacha ar Mhars, tarraingíodh súil na scríbhneoirí ar an bpláinéad dearg, agus tháinig roinnt mhaith úrscéalta ar pár ag tabhairt cur síos ar shaol mhuintir Mhars mar a samhlaíodh do na húdair iad. Is iomaí scríbhneoir a shíl gur pláinéad sna céadéaga ab ea Mars, agus a mhuintir ag gearradh canálacha trasna a dhromchla leis an mbeagán uisce a bhailiú agus a roinnt ina measc chomh hiomlán agus ab fhéidir. Mar shampla, is cuid lárnach de radharcra Mharsa, nó Barsoom, ag Edgar Rice Burroughs na farraigí triomaithe atá á siúl ag na fir uaine. D'imir an smaoineamh seo a thionchar ar H. G. Wells, freisin, nuair a scríobh sé Cogadh na Reann. Scéal clasaiceach is ea é faoi arrachtaigh a d'fhéach le teacht slán óna bpláinéad leathmharbh féin agus socrú síos ar an Domhan, agus iad ag cur catha ar na daoine le gás nimhe agus le hairm nua-aoiseacha eile. Sa deireadh, fuair siad bás, ó nach raibh súil acu le baictéirí an Domhain.
 Nuair a fuarthas tuiscint níos fearr ar Mhars, d'éirigh na scríbhneoirí as scéalta den chineál seo. Ansin, d'éirigh sé faisiúnta scéalta a insint faoi dhaoine a théann ón Domhan go dtí Mars leis an áit a thabhairt chun míntíreachais agus le stát a bhunú ansin a bheidh beag beann ar an Domhan. Is féidir an téama seo a aithint sa tríológ faoi Mhars a scríobh Kim Stanley Robinson: Red Mars, Green Mars, agus Blue Mars.
 Tagairtí
 Naisc sheachtracha
 Mars ag DMOZ. Arna rochtain ar 6 Eanáir 2017
 Clár taiscéalaíochta Mharsa NASA. Arna rochtain ar 6 Eanáir 2017
 Léarscáil idirghníomhaíoch ag Google Mars. Arna rochtain ar 6 Eanáir 2017
 Science on a Sphere: Mars ag suíomh an NOAA. Arna rochtain ar 9 Eanáir 2017


text:
 25.11.2004
 HU
 Az Európai Unió Hivatalos Lapja
 L 349/48
 AZ EGT-VEGYESBIZOTTSÁG
 87/2004 HATÁROZATA
 (2004. június 8.)
 az EGT-megállapodásnak a négy szabadságon kívül eső meghatározott területeken folytatott együttműködésről szóló 31. jegyzőkönyve módosításáról
 AZ EGT-VEGYESBIZOTTSÁG,
 tekintettel az Európai Gazdasági Térségről szóló, az Európai Gazdasági Térségről szóló megállapodás kiigazításáról szóló jegyzőkönyvvel módosított megállapodásra (a továbbiakban: megállapodás) és különösen annak 86. és 98. cikkére,
 mivel:
 (1)
 Az EGT-Vegyesbizottság 2004. április 23-i 58/2004 határozata módosította a megállapodás 31. jegyzőkönyvét (1).
 (2)
 Helyénvaló a szerződő felek együttműködését kiterjeszteni az eEurope 2005 cselekvési terv figyelemmel kísérésére, a helyes gyakorlatok terjesztésére, valamint a hálózati és informatikai biztonság javítására vonatkozó többéves (2003–2005) (MODINIS) program elfogadásáról szóló, 2003. november 17-i 2256/2003/EK európai parlamenti és tanácsi határozatra (2).
 (3)
 Ennek következtében a megállapodás 31. jegyzőkönyvét módosítani kell annak érdekében, hogy a kibővített együttműködés 2004. január 1-jei kezdettel lehetővé váljon,
 A KÖVETKEZŐKÉPPEN HATÁROZOTT:
 1. cikk
 A megállapodás 31. jegyzőkönyve 2. cikkének (5) bekezdése az alábbi francia bekezdéssel egészül ki:
 „—
 32003 D 2256: az Európai Parlament és a Tanács 2003. november 17-i 2256/2003/EK határozata (HL L 336., 2003.12.23., 1. o.).”
 2. cikk
 Ez a határozat 2004. június 9-én lép hatályba, amennyiben a megállapodás 103. cikkének (1) bekezdése szerinti összes értesítést eljuttatták az EGT-Vegyesbizottsághoz (3).
 Rendelkezéseit 2004. január 1-jétől kell alkalmazni.
 3. cikk
 Ez a határozat az Európai Unió Hivatalos Lapjának EGT-re vonatkozó részében, illetve EGT-kiegészítésében kerül közzétételre.
 Kelt Brüsszelben, 2004. június 8-án.
 az EGT-Vegyesbizottság részéről
 az elnök
 S. GILLESPIE
 (1) HL L 277., 2004.8.26., 29. o.
 (2) HL L 336., 2003.12.23., 1. o.
 (3) Alkotmányos követelmények nincsenek megjelölve.


text:
Carrara este un oraș în provincia Massa-Carrara din regiunea Toscana, Italia, faimoasă pentru marmura sa de culoare albă, respectiv gri-albăstruie, ambele de o calitate deosebită. Orașul se găsește pe râul Carrione, la aproximativ 100 km vest-nord-vest de Florența.
 Istoric
 Municipalitatea orașului Carrara a fost pentru prima dată acordată în 1235.
 De-a lungul timpului, Carrara a fost condus de diferite orașe mult mai puternice, așa cum ar fi Pisa (1235), Lucca (1322), Genova (1329) și Milano (1343). După moartea lui Filippo Maria Visconti (din Milano) în 1477, Carrara a trecut sub controlul lui Tommaso Campogregoso, duce de Sarzana și al familiei Malaspina.
 Orașele Carrara și Massa au format Ducatul de Massa și Carrara, care a fost o formațiune statală stabilă pentru patru secole, din secolul al 15-lea până în secolul al 19-lea.
 Demografie
 Vezi și
 Listă de orașe din Italia
 Legături externe
 Galerie de imagini
 Formațiuni statale istorice din Italia
 Orașe din Italia


type: other

text:
Hem / HD / papperstapet HD
 Postat av: ner maj 23, 2016 i HD Lämna en kommentar 6,948 visningar 1
 Här är de flesta vacker urval av papperstapet HD För stationära, PC, bärbara datorer, Mobiler och pekdatorer. Härwallpapermad.com Bakgrund databasen kan du ladda ner Miljontals hög kvalitet tapeter . Alla tapeter är helt gratis för nedladdning. Vi har massor av tapeter över trettio Plus kategorier som djur, Tecknad serie, Blomma, Utrymme , Spel och Sport ,Etc. trots den typ av dator som du helt enkelt äger, du helt enkelt överföra hög upplösning tapeter som ändrar storlek och beskärs för att passa din skärm Desktop.
 För bekvämlighet, Välj din Desktop Storlek (t.ex.. 1366×768, 1920×1080, 1024×768 etc.) från besluten listan inom den högra panelen, och även systemet kan välja för dig den främsta systemet acceptabel storlek Ställa. Och tänka på alla bakgrundsbilder är gratis för personligt bruk. Om du gillar denna papperstapet HD Collection Ge oss en liknande och Dela på Facebook och andra sociala medier.
 Tidigare: Online Bakgrund HD
 Nästa: polisen tapeter HD Collection
 720p tapeter HD


type: legislation

text:
 13.8.2018
 PL
 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej
 L 204/41
 ROZPORZĄDZENIE WYKONAWCZE KOMISJI (UE) 2018/1123
 z dnia 10 sierpnia 2018 r.
 zezwalające na wprowadzenie na rynek chlorku 1-metylonikotynamidu jako nowej żywności zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283 oraz zmieniające rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470
 (Tekst mający znaczenie dla EOG)
 KOMISJA EUROPEJSKA,
 uwzględniając Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej,
 uwzględniając rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie nowej żywności, zmieniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 258/97 Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie Komisji (WE) nr 1852/2001 (1), w szczególności jego art. 12,
 a także mając na uwadze, co następuje:
 (1)
 Rozporządzenie (UE) 2015/2283 stanowi, że jedynie taka nowa żywność, która uzyskała zezwolenie i jest wpisana do unijnego wykazu, może być wprowadzana na rynek w Unii.
 (2)
 Na podstawie art. 8 rozporządzenia (UE) 2015/2283 przyjęto rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 (2) ustanawiające unijny wykaz nowej żywności, która uzyskała zezwolenie.
 (3)
 Zgodnie z art. 12 rozporządzenia (UE) 2015/2283 Komisja ma podjąć decyzję w sprawie wydania zezwolenia oraz wprowadzenia na rynek w Unii nowej żywności i w sprawie aktualizacji unijnego wykazu.
 (4)
 W dniu 18 września 2013 r. przedsiębiorstwo Pharmena S.A. („wnioskodawca”) zwróciło się do właściwego organu Zjednoczonego Królestwa z wnioskiem o zezwolenie na wprowadzenie na rynek w Unii syntetycznego chlorku 1-metylonikotynamidu jako nowego składnika żywności w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) rozporządzenia (WE) nr 258/97 Parlamentu Europejskiego i Rady (3). Wniosek dotyczy stosowania chlorku 1-metylonikotynamidu w suplementach żywnościowych przeznaczonych dla ogólnej populacji osób dorosłych, z wyjątkiem kobiet w ciąży i karmiących piersią.
 (5)
 Zgodnie z art. 35 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2015/2283 wniosek dotyczący wprowadzania nowej żywności na rynek w Unii, przedłożony państwu członkowskiemu zgodnie z art. 4 rozporządzenia (WE) nr 258/97, w sprawie którego nie zapadła ostateczna decyzja przed dniem 1 stycznia 2018 r., traktuje się jako wniosek złożony zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2015/2283.
 (6)
 Wniosek o zezwolenie na wprowadzenie na rynek chlorku 1-metylonikotynamidu jako nowej żywności w Unii został przedłożony państwu członkowskiemu zgodnie z art. 4 rozporządzenia (WE) nr 258/97, jednak spełnia on także wymogi określone w rozporządzeniu (UE) 2015/2283.
 (7)
 W dniu 26 listopada 2015 r. właściwy organ Zjednoczonego Królestwa wydał sprawozdanie dotyczące wstępnej oceny. W sprawozdaniu tym stwierdzono, że chlorek 1-metylonikotynamidu spełnia kryteria dla nowych składników żywności określone w art. 3 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 258/97.
 (8)
 W dniu 11 grudnia 2015 r. Komisja przekazała sprawozdanie dotyczące wstępnej oceny pozostałym państwom członkowskim. Przed upływem okresu 60 dni określonego w art. 6 ust. 4 akapit pierwszy rozporządzenia (WE) nr 258/97 inne państwa członkowskie zgłosiły uzasadniony sprzeciw, odnoszący się do bezpieczeństwa i tolerancji chlorku 1-metylonikotynamidu, a w szczególności wpływu długoterminowego spożycia 1-MNA na zdrowie konsumentów, szczególnie biorąc pod uwagę spożycie niacyny z dietą, w tym również w suplementach żywnościowych.
 (9)
 Ze względu na sprzeciw zgłoszony przez pozostałe państwa członkowskie, w dniu 11 sierpnia 2016 r. Komisja zwróciła się do Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności („Urząd”) o dokonanie dodatkowej oceny chlorku 1-metylonikotynamidu jako nowego składnika żywności zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 258/97.
 (10)
 W dniu 20 września 2017 r. Urząd przyjął opinię naukową dotyczącą bezpieczeństwa chlorku 1-metylonikotynamidu jako nowej żywności zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 258/97 („Scientific Opinion on the safety of 1-methylnicotinamide chloride as a novel food pursuant to Regulation (EC) No 258/97”) (4). Opinia ta została opracowana i przyjęta przez EFSA na podstawie rozporządzenia (WE) nr 258/97, jest jednak zgodna z wymogami art. 11 rozporządzenia (UE) 2015/2283.
 (11)
 Opinia ta daje wystarczające podstawy do stwierdzenia, że chlorek 1-metylonikotynamidu w proponowanych zastosowaniach i przy proponowanych poziomach stosowania, jeżeli jest używany jako składnik w suplementach żywnościowych, jest zgodny z art. 12 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2015/2283.
 (12)
 W dniu 25 stycznia 2018 r. wnioskodawca złożył do Komisji wniosek dotyczący ochrony zastrzeżonych danych w odniesieniu do pewnej liczby badań, które załączono do wniosku, a mianowicie: metod analizy (5), badania toksyczności i farmakokinetyki u zwierząt (6), badania farmakokinetyki u ludzi (7), testu mikrojądrowego in vitro na leukocytach ludzkich (8), badania metabolizmu tłuszczów u ludzi (9), 90-dniowego badania toksyczności podchronicznej drogą pokarmową (10) oraz badania biodostępności u ludzi po podaniu jednorazowym (11).
 (13)
 W dniu 18 lutego 2018 r. Urząd uznał, że przy opracowywaniu swojej opinii na temat chlorku 1-metylonikotynamidu jako nowej żywności metody analizy posłużyły mu jako podstawa do oceny specyfikacji oraz składu 1-metylonikotynamidu, test mikrojądrowy in vitro na leukocytach ludzkich – jako podstawa do stwierdzenia, że nie ma obaw w odniesieniu do genotoksyczności chlorku 1-metylonikotynamidu, a 90-dniowe badanie toksyczności drogą pokarmową – jako podstawa do ustalenia punktu odniesienia oraz do oceny, czy margines narażenia w odniesieniu do maksymalnego spożycia chlorku 1-metylonikotynamidu przez ludzi jest wystarczający.
 (14)
 Po otrzymaniu opinii Urzędu Komisja zwróciła się do wnioskodawcy z prośbą o dalsze wyjaśnienie uzasadnienia wniosku o ochronę zastrzeżonych danych w odniesieniu do badań, które nie były opublikowane w momencie składania wniosku, oraz o wyjaśnienie wniosku dotyczącego wyłącznego prawa do powoływania się na te badania, jak określono w art. 26 ust. 2 lit. a) i b) rozporządzenia (UE) 2015/2283.
 (15)
 Wnioskodawca zadeklarował ponadto, że w momencie składania wniosku miał prawo własności lub wyłączne prawo do powoływania się w odniesieniu do wspomnianych badań na podstawie prawa krajowego i w związku z tym strony trzecie nie mogły legalnie uzyskać dostępu do tych badań ani z nich korzystać. Komisja oceniła wszystkie informacje przedstawione przez wnioskodawcę i uznała, że w sposób wystarczający uzasadnił spełnienie wymogów określonych w art. 26 ust. 2 rozporządzenia (UE) 2015/2283.
 (16)
 W związku z tym, jak określono w art. 26 ust. 2 rozporządzenia (UE) 2015/2283, metody analizy chlorku 1-metylonikotynamidu, test mikrojądrowy in vitro na leukocytach ludzkich oraz 90-dniowe badanie toksyczności podchronicznej drogą pokarmową zawarte w dokumentacji wnioskodawcy nie powinny być wykorzystywane przez Urząd na rzecz kolejnego wnioskodawcy w okresie pięciu lat od daty wejścia w życie niniejszego rozporządzenia. Dlatego też wprowadzanie na rynek w Unii nowej żywności dopuszczonej niniejszym rozporządzeniem powinno być ograniczone do wnioskodawcy przez okres pięciu lat.
 (17)
 Ograniczenie zezwolenia na przedmiotową nową żywność do wnioskodawcy oraz ograniczenie prawa do powoływania się na badania zawarte w dokumentacji przedstawionej przez wnioskodawcę do jego wyłącznego użytku nie uniemożliwia jednak składania wniosków o zezwolenie na wprowadzenie na rynek tej samej nowej żywności przez innych wnioskodawców, pod warunkiem że wniosek opiera się na legalnie uzyskanych informacjach na poparcie zezwolenia na podstawie niniejszego rozporządzenia, dostępnych poza dokumentacją przedłożoną przez wnioskodawcę.
 (18)
 Ze względu na zamierzone zastosowanie w suplementach żywnościowych przeznaczonych dla ogólnej populacji osób dorosłych oraz fakt, że wniosek o zezwolenie nie obejmuje kobiet w ciąży i kobiet karmiących piersią, suplementy żywnościowe zawierające chlorek 1-metylonikotynamidu powinny być odpowiednio oznakowane.
 (19)
 W dyrektywie 2002/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (12) ustanowiono wymogi dotyczące suplementów żywnościowych. Należy zezwolić na stosowanie chlorku 1-metylonikotynamidu, bez uszczerbku dla przepisów wspomnianej dyrektywy.
 (20)
 Środki przewidziane w niniejszym rozporządzeniu są zgodne z opinią Stałego Komitetu ds. Roślin, Zwierząt, Żywności i Pasz,
 PRZYJMUJE NINIEJSZE ROZPORZĄDZENIE:
 Artykuł 1
 1. Chlorek 1-metylonikotynamidu, jak określono w załączniku do niniejszego rozporządzenia, włącza się do unijnego wykazu nowej żywności, która uzyskała zezwolenie, ustanowionego rozporządzeniem wykonawczym (UE) 2017/2470.
 2. Przez okres pięciu lat od dnia wejścia w życie niniejszego rozporządzenia wyłącznie pierwotny wnioskodawca:
 przedsiębiorstwo: Pharmena S.A.,
 adres: ul. Wólczańska 178, 90-530 Łódź, Polska,
 otrzymuje zezwolenie na wprowadzanie na rynek w Unii nowej żywności, o której mowa w ust. 1, chyba że kolejny wnioskodawca otrzyma zezwolenie na przedmiotową nową żywność bez odwoływania się do danych chronionych na podstawie art. 2 niniejszego rozporządzenia lub za zgodą przedsiębiorstwa Pharmena S.A.
 3. Wpis w unijnym wykazie, o którym mowa w ust. 1, obejmuje warunki stosowania i wymogi dotyczące etykietowania określone w załączniku do niniejszego rozporządzenia.
 4. Zezwolenie przewidziane w niniejszym artykule pozostaje bez uszczerbku dla przepisów dyrektywy 2002/46/WE.
 Artykuł 2
 Badania załączone do wniosku, na podstawie którego Urząd sporządził ocenę nowej żywności określonej w art. 1, które wnioskodawca określił jako zastrzeżone i bez których nie można byłoby udzielić zezwolenia na ochronę danych, nie mogą być wykorzystywane na rzecz kolejnego wnioskodawcy w okresie pięciu lat od daty wejścia w życie niniejszego rozporządzenia bez zgody przedsiębiorstwa Pharmena S.A.
 Artykuł 3
 W załączniku do rozporządzenia wykonawczego (UE) 2017/2470 wprowadza się zmiany zgodnie z załącznikiem do niniejszego rozporządzenia.
 Artykuł 4
 Niniejsze rozporządzenie wchodzi w życie dwudziestego dnia po jego opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.
 Niniejsze rozporządzenie wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich.
 Sporządzono w Brukseli dnia 10 sierpnia 2018 r.
 W imieniu Komisji
 Jean-Claude JUNCKER
 Przewodniczący
 (1) Dz.U. L 327 z 11.12.2015, s. 1.
 (2) Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 z dnia 20 grudnia 2017 r. ustanawiające unijny wykaz nowej żywności zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283 w sprawie nowej żywności (Dz.U. L 351 z 30.12.2017, s. 72).
 (3) Rozporządzenie (WE) nr 258/97 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 stycznia 1997 r. dotyczące nowej żywności i nowych składników żywności (Dz.U. L 43 z 14.2.1997, s. 1).
 (4) Dziennik EFSA 2017; 15(10):5001.
 (5) Nieopublikowane sprawozdanie wewnętrzne przedsiębiorstwa.
 (6) Przybyła M., 2013, nieopublikowane sprawozdanie.
 (7) Proskin, H.M., 2008, nieopublikowane sprawozdanie.
 (8) Stepnik M., 2012, nieopublikowane sprawozdanie.
 (9) Cossette M., 2009, nieopublikowane sprawozdanie.
 (10) Ford J.A., 2014, nieopublikowane badanie.
 (11) Dessouki E., 2013, nieopublikowane badanie.
 (12) Dyrektywa 2002/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 10 czerwca 2002 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do suplementów żywnościowych (Dz.U. L 183 z 12.7.2002, s. 51).
 ZAŁĄCZNIK
 W załączniku do rozporządzenia wykonawczego (UE) 2017/2470 wprowadza się następujące zmiany:
 1)
 w tabeli 1 (Nowa żywność, na którą wydano zezwolenie) dodaje się następującą ostatnią kolumnę:
 „Ochrona danych”
 2)
 w tabeli 1 (Nowa żywność, na którą wydano zezwolenie) dodaje się następujący wpis w porządku alfabetycznym:
 Nowa żywność, na którą wydano zezwolenie
 Warunki stosowania nowej żywności
 Dodatkowe szczególne wymogi dotyczące etykietowania
 Inne wymogi
 Ochrona danych
 „Chlorek 1-metylonikotynamidu
 Określona kategoria żywności
 Maksymalne poziomy
 Nowa żywność jest oznaczana na etykiecie zawierających ją środków spożywczych jako „chlorek 1-metylonikotynamidu”.
 Suplementy żywnościowe zawierające chlorek 1-metylonikotynamidu opatrywane są następującym oświadczeniem:
 Niniejszy suplement żywnościowy może być spożywany wyłącznie przez osoby dorosłe, z wyjątkiem kobiet w ciąży i karmiących piersią
 Zezwolenie wydane w dniu 2 września 2018 r. Niniejszy wpis opiera się na zastrzeżonych dowodach naukowych i danych naukowych objętych ochroną zgodnie z art. 26 rozporządzenia (UE) 2015/2283.
 Wnioskodawca: Pharmena S.A., ul. Wólczańska 178, 90-530 Łódź, Polska. W okresie ochrony danych nowa żywność „chlorek 1-metylonikotynamidu” może być wprowadzana na rynek w Unii wyłącznie przez przedsiębiorstwo Pharmena S.A., chyba że kolejny wnioskodawca uzyska zezwolenie dotyczące przedmiotowej nowej żywności bez powoływania się na zastrzeżone dowody naukowe lub dane naukowe objęte ochroną zgodnie z art. 26 rozporządzenia (UE) 2015/2283 lub za zgodą Pharmena S.A.
 Data zakończenia ochrony danych: 2 września 2023 r.”
 Suplementy żywnościowe w rozumieniu dyrektywy 2002/46/WE przeznaczone dla osób dorosłych, z wyjątkiem kobiet w ciąży i karmiących piersią
 58 mg/dzień
 3)
 w tabeli 2 (Specyfikacje) dodaje się następujący wpis w porządku alfabetycznym:
 Nowa żywność, na którą wydano zezwolenie
 Specyfikacja
 „Chlorek 1-metylonikotynamidu
 Definicja:
 Nazwa chemiczna: Chlorek 3-karbamoilo-1-metylopirydyniowy
 Wzór chemiczny: C7H9N2OCl
 Nr CAS: 1005-24-9
 Masa cząsteczkowa: 172,61 Da
 Opis:
 Chlorek 1-metylonikotynamidu jest krystaliczną substancją stałą wytwarzaną w procesie syntezy chemicznej w kolorze białym lub białawym.
 Charakterystyka/skład:
 Wygląd: Krystaliczna substancja stała w kolorze białym lub białawym
 Czystość: ≥ 98,5 %
 Trygonelina: ≤ 0,05 %
 Kwas nikotynowy: ≤ 0,10 %
 Nikotynamid: ≤ 0,10 %
 Największe nieznane zanieczyszczenie: ≤ 0,05 %
 Suma nieznanych zanieczyszczeń: ≤ 0,20 %
 Suma wszystkich zanieczyszczeń: ≤ 0,50 %
 Rozpuszczalność: rozpuszczalny w wodzie i metanolu. Praktycznie nierozpuszczalny w 2-propanolu i dichlorometanie
 Wilgotność: ≤ 0,3 %
 Strata przy suszeniu: ≤ 1,0 %
 Pozostałości po prażeniu: ≤ 0,1 %
 Pozostałości rozpuszczalników i metale ciężkie:
 Metanol: ≤ 0,3 %
 Metale ciężkie: ≤ 0,002 %
 Kryteria mikrobiologiczne:
 Ogólna liczba drobnoustrojów tlenowych: ≤ 100 jtk/g
 Drożdże/pleśń: ≤ 10 jtk/g
 Enterobakterie: nieobecne w 1 g
 Pseudomonas aeruginosa: nieobecne w 1 g
 Staphylococcus aureus: nieobecne w 1 g
 jtk: jednostki tworzące kolonię”


text:
 EUROPOS KOMISIJA
 Briuselis, 2016 10 03
 COM(2016) 630 final
 2016/0307(NLE)
 Pasiūlymas
 TARYBOS SPRENDIMAS
 dėl Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimo pasikeičiant laiškais pagal 1994 m. Bendrojo susitarimo dėl muitų tarifų ir prekybos (GATT) XXIV straipsnio 6 dalį ir XXVIII straipsnį dėl nuolaidų pakeitimo Kroatijos Respublikos sąraše jai stojant į Europos Sąjungą sudarymo
 AIŠKINAMASIS MEMORANDUMAS
 1.PASIŪLYMO APLINKYBĖS
 •Pasiūlymo pagrindas ir tikslai
 Į Europos Sąjungą įstojus Kroatijos Respublikai išsiplėtė ES muitų sąjunga. Todėl Europos Sąjunga pagal Pasaulio prekybos organizacijos (PPO) taisykles (GATT 1994 XXIV straipsnio 6 dalis) buvo įpareigota pradėti derybas su PPO narėmis, turinčiomis derybų teisę dėl Kroatijos muitų tarifų sąrašo, kad galiausiai būtų susitarta dėl kompensacinio sureguliavimo. Toks sureguliavimas privalomas, jei patvirtinus ES išorės muitų tarifų režimą muitų tarifai padidėja, palyginti su muitais, dėl kurių stojančioji šalis įsipareigojo PPO.
 2013 m. liepos 15 d. Taryba įgaliojo Komisiją pradėti derybas pagal GATT 1994 XXIV straipsnio 6 dalį. Komisija derėjosi su derybų teisę turinčiomis PPO narėmis dėl konkrečių nuolaidų panaikinimo, susijusio su Kroatijos Respublikos sąrašo panaikinimu jai stojant į Europos Sąjungą.
 Po derybų su Brazilijos Federacine Respublika buvo parengtas ir 2016 m. liepos 12 d. Ženevoje parafuotas Susitarimo pasikeičiant laiškais (toliau – Susitarimas) projektas. Todėl šiuo pasiūlymu Tarybos prašoma priimti sprendimą, kad būtų sudarytas Susitarimas pasikeičiant laiškais su Brazilijos Federacine Respublika. Kartu pateikiamas atskiras pasiūlymas dėl Susitarimo pasirašymo.
 •Suderinamumas su toje pačioje politikos srityje galiojančiomis nuostatomis
 Pasiūlymas dera su ES praktika po ankstesnių ES plėtros etapų.
 •Suderinamumas su kitomis Sąjungos politikos sritimis
 Pasiūlymas atitinka ES praktiką, kuri dera su ES išorės veiksmais, pramonės ir žemės ūkio politika.
 2.TEISINIS PAGRINDAS, SUBSIDIARUMO IR PROPORCINGUMO PRINCIPAI
 •Teisinis pagrindas
 Sutarties dėl Europos Sąjungos veikimo (SESV) 207 straipsnis kartu su SESV 218 straipsnio 6 dalies a punkto v papunkčiu dėl tarptautinių susitarimų sudarymo.
 •Subsidiarumo principas (neišimtinės kompetencijos atveju)
 Pasiūlymas priklauso Sąjungos išimtinei kompetencijai, kaip nurodyta Sutarties dėl Europos Sąjungos veikimo 3 straipsnio 1 dalies e punkte. Todėl subsidiarumo principas netaikomas.
 •Proporcingumo principas
 Kroatijos nuolaidų panaikinimas padarė poveikį Brazilijos Federacinei Respublikai. Kompensacinis sureguliavimas neviršija susijusių Brazilijos teisių. Pasiūlymas atitinka proporcingumo principą.
 •Priemonės pasirinkimas
 Pagal SESV 218 straipsnio 6 dalies a punktą reikia Tarybos sprendimo sudaryti Susitarimą.
 3.KONSULTACIJOS SU SUINTERESUOTOSIOMIS ŠALIMIS
 •Konsultacijos su suinteresuotosiomis šalimis
 Su Taryba (Prekybos politikos komitetu) reguliariai konsultuotasi dėl derybų turinio ir eigos. Europos Parlamentui (Tarptautinės prekybos komitetui) pateikta informacija.
 4.POVEIKIS BIUDŽETUI
 Žr. finansinę pažymą.
 5.KITI ELEMENTAI
 •Įgyvendinimo planai
 Šiuo pasiūlymu Tarybos prašoma priimti sprendimą, kad būtų sudarytas Susitarimas pasikeičiant laiškais su Brazilijos Federacine Respublika. Kartu Tarybai pateikiamas atskiras pasiūlymas dėl Susitarimo pasirašymo.
 Susitarimo rezultatai:
 4 766 tonomis padidinti šaliai (Brazilijai) skirtą ES tarifinę kvotą sušaldytoms naminių vištų (Gallus domesticus rūšies) skerdenoms (tarifų eilutės: 0207.14.10, 0207.14.50 ir 0207.14.70), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 0 % muito normą.
 610 tonų padidinti šaliai (Brazilijai) skirtą ES tarifinę kvotą sušaldytoms kalakutų skerdenoms (tarifų eilutės: 0207.27.10, 0207.27.20 ir 0207.27.80), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 0 % muito normą.
 36 000 tonų padidinti ES tarifinę kvotą (erga omnes dalį) rafinuoti skirtam žaliaviniam cukranendrių cukrui (tarifų eilutės: 1701.13.10 ir 1701.14.10), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 98 EUR už toną muito normą.
 78 000 tonų padidinti Brazilijai skirtą ES tarifinę kvotą rafinuoti skirtam žaliaviniam cukranendrių cukrui (tarifų eilutės: 1701.13.10 ir 1701.14.10), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 98 EUR už toną muito normą.
 Kalbant apie 78 000 tonų kiekį, Brazilijai skirtą pagal ES tarifinę kvotą rafinuoti skirtam žaliaviniam cukranendrių cukrui (tarifų eilutės: 1701.13.10 ir 1701.14.10), nepaisydama privalomos 98 EUR už toną muito normos, ES automatiškai taiko:
 –per pirmuosius šešerius metus, per kuriuos šis kiekis bus pateiktas, šiai kvotai ne didesnę nei 11 EUR už toną muito normą ir
 –septintaisiais metais, per kuriuos šis kiekis bus pateiktas, šiai kvotai ne didesnę nei 54 EUR už toną muito normą.
 Komisija priims įgyvendinimo reglamentus, kad būtų leista išplėsti ir administruoti atitinkamas kvotas pagal Reglamento, kuriuo nustatomas bendras žemės ūkio produktų rinkų organizavimas (Reglamento (EB) Nr. 1308/2013), 187 straipsnio a dalį.
 Šios įgyvendinimo priemonės rengiamos kartu su šiuo pasiūlymu.
 2016/0307 (NLE)
 Pasiūlymas
 TARYBOS SPRENDIMAS
 dėl Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimo pasikeičiant laiškais pagal 1994 m. Bendrojo susitarimo dėl muitų tarifų ir prekybos (GATT) XXIV straipsnio 6 dalį ir XXVIII straipsnį dėl nuolaidų pakeitimo Kroatijos Respublikos sąraše jai stojant į Europos Sąjungą sudarymo
 EUROPOS SĄJUNGOS TARYBA,
 atsižvelgdama į Sutartį dėl Europos Sąjungos veikimo, ypač į jos 207 straipsnio 4 dalies pirmą pastraipą kartu su 218 straipsnio 6 dalies antros pastraipos a punkto v papunkčiu,
 atsižvelgdama į Europos Komisijos pasiūlymą,
 atsižvelgdama į Europos Parlamento pritarimą,
 kadangi:
 (1)2013 m. liepos 15 d. Taryba įgaliojo Komisiją pradėti derybas su tam tikromis kitomis Pasaulio prekybos organizacijos narėmis pagal 1994 m. Bendrojo susitarimo dėl muitų tarifų ir prekybos (GATT 1994) XXIV straipsnio 6 dalį, į Sąjungą stojant Kroatijos Respublikai;
 (2)Komisija vedė derybas vadovaudamasi Tarybos patvirtintais derybų nurodymais;
 (3)pabaigus derybas 2016 m. liepos 12 d. parafuotas Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimas pasikeičiant laiškais pagal GATT 1994 XXIV straipsnio 6 dalį ir XXVIII straipsnį dėl nuolaidų pakeitimo Kroatijos Respublikos sąraše jai stojant į Sąjungą;
 (4)Susitarimas pasirašytas [...] Sąjungos vardu su sąlyga, kad jis bus sudarytas vėliau, remiantis Tarybos sprendimu [...]
 1
 ;
 (5)Susitarimas turėtų būti patvirtintas,
 PRIĖMĖ ŠĮ SPRENDIMĄ:
 1 straipsnis
 Sąjungos vardu patvirtinamas Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimas pasikeičiant laiškais pagal 1994 m. Bendrojo susitarimo dėl muitų tarifų ir prekybos XXIV straipsnio 6 dalį ir XXVIII straipsnį dėl nuolaidų pakeitimo Kroatijos Respublikos sąraše jai stojant į Europos Sąjungą.
 Susitarimo tekstas pridedamas prie šio sprendimo.
 2 straipsnis
 Tarybos pirmininkas paskiria asmenį, įgaliotą Sąjungos vardu pateikti Susitarime numatytą pranešimą.
 3 straipsnis
 Šis sprendimas įsigalioja jo priėmimo dieną. Jis skelbiamas Europos Sąjungos oficialiajame leidinyje.
 Susitarimo įsigaliojimo datą Europos Sąjungos oficialiajame leidinyje skelbia Tarybos generalinis sekretoriatas.
 Priimta Briuselyje
 Tarybos vardu
 Pirmininkas
 FINANSINĖ PAŽYMA
 DATA
 1.
 BIUDŽETO IŠLAIDŲ KATEGORIJA
 12 skyrius. Muitai ir kiti mokesčiai
 2.
 PAVADINIMAS
 Tarybos sprendimo dėl Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimo pasikeičiant laiškais pagal 1994 m. Bendrojo susitarimo dėl muitų tarifų ir prekybos (GATT) XXIV straipsnio 6 dalį ir XXVIII straipsnį dėl nuolaidų pakeitimo Kroatijos Respublikos sąraše jai stojant į Europos Sąjungą sudarymo pasiūlymas
 3.
 TEISINIS PAGRINDAS
 Sutartis dėl Europos Sąjungos veikimo, ypač jos 207 ir 218 straipsniai.
 4.
 TIKSLAI
 Sudaryti Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimą pasikeičiant laiškais.
 5.
 FINANSINIS POVEIKIS
 EINAMIEJI FINANSINIAI METAI (2016 m.)
 (mln. EUR)
 ATEINANTYS FINANSINIAI METAI (2017 m.)
 (mln. EUR)
 2018 FINANSINIAI METAI
 (mln. EUR)
 5.0
 IŠLAIDOS
 -
 IŠ ES BIUDŽETO
 (GRĄŽINAMOSIOS IŠMOKOS IR (ARBA) INTERVENCIJOS)
 -
 NACIONALINIŲ INSTITUCIJŲ
 -
 KITOS
 -
 -
 -
 5.1
 ĮPLAUKOS
 -
 ES NUOSAVI IŠTEKLIAI
 (MOKESČIAI IR (ARBA) MUITAI)
 -
 NACIONALINĖS
 4,4
 4,4
 4,4
 2016 m.
 2017 m.
 2018 m.
 5.0.1
 NUMATOMOS IŠLAIDOS
 5.1.1
 NUMATOMOS ĮPLAUKOS
 4,4
 4,4
 4,4
 5,2
 APSKAIČIAVIMO METODAS kiekis, padaugintas iš kvotai galiojančios muito normos
 6.0
 AR PROJEKTAS GALI BŪTI FINANSUOJAMAS IŠ ASIGNAVIMŲ, ĮRAŠYTŲ Į ATITINKAMĄ EINAMOJO BIUDŽETO SKYRIŲ?
 NE
 6.1
 AR PROJEKTAS GALI BŪTI FINANSUOJAMAS PERVEDANT LĖŠAS IŠ VIENO EINAMOJO BIUDŽETO SKYRIAUS Į KITĄ?
 NE
 6.2
 AR REIKĖS PAPILDOMO BIUDŽETO?
 NE
 6.3
 AR ASIGNAVIMUS REIKĖS ĮTRAUKTI Į BŪSIMUS BIUDŽETUS?
 NE
 PASTABOS
 (1)
 OL L [...], [...], p. [...].
 ---documentbreak---
 EUROPOS KOMISIJA
 Briuselis, 2016 10 03
 COM(2016) 630 final
 PRIEDAS
 prie
 Pasiūlymo dėl Tarybos sprendimo
 dėl Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimo pasikeičiant laiškais pagal 1994 m. Bendrojo susitarimo dėl muitų tarifų ir prekybos (GATT) XXIV straipsnio 6 dalį ir XXVIII straipsnį dėl nuolaidų pakeitimo Kroatijos Respublikos sąraše jai stojant į Europos Sąjungą sudarymo
 SUSITARIMAS PASIKEIČIANT LAIŠKAIS
 Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimas pasikeičiant laiškais pagal 1994 m. Bendrojo susitarimo dėl muitų tarifų ir prekybos (GATT) XXIV straipsnio 6 dalį ir XXVIII straipsnį dėl nuolaidų pakeitimo Kroatijos Respublikos sąraše jai stojant į Europos Sąjungą
 A. Europos Sąjungos laiškas
 Gerb. pone (-ia),
 po derybų, pradėtų pagal 1994 m. Bendrojo susitarimo dėl muitų tarifų ir prekybos (GATT) XXIV straipsnio 6 dalį ir XXVIII straipsnį dėl nuolaidų pakeitimo Kroatijos Respublikos sąraše jai stojant į Europos Sąjungą, turiu garbės pasiūlyti:
 Europos Sąjunga į savo 28 ES valstybių narių muitų teritorijoje galiojantį sąrašą įtraukia 27 ES valstybių narių sąrašuose nustatytas nuolaidas su šiais pakeitimais:
 4 766 tonomis padidinti šaliai (Brazilijai) skirtą ES tarifinę kvotą sušaldytoms naminių vištų (Gallus domesticus rūšies) skerdenoms (tarifų eilutės: 0207.14.10, 0207.14.50 ir 0207.14.70), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 0 % muito normą.
 610 tonų padidinti šaliai (Brazilijai) skirtą ES tarifinę kvotą sušaldytoms kalakutų skerdenoms (tarifų eilutės: 0207.27.10, 0207.27.20 ir 0207.27.80), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 0 % muito normą.
 36 000 tonų padidinti ES tarifinę kvotą (erga omnes dalį) rafinuoti skirtam žaliaviniam cukranendrių cukrui (tarifų eilutės: 1701.13.10 ir 1701.14.10), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 98 EUR už toną muito normą.
 78 000 tonų padidinti Brazilijai skirtą ES tarifinę kvotą rafinuoti skirtam žaliaviniam cukranendrių cukrui (tarifų eilutės: 1701.13.10 ir 1701.14.10), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 98 EUR už toną muito normą.
 Kalbant apie 78 000 tonų kiekį, Brazilijai skirtą pagal ES tarifinę kvotą rafinuoti skirtam žaliaviniam cukranendrių cukrui (tarifų eilutės: 1701.13.10 ir 1701.14.10), nepaisydama privalomos 98 EUR už toną muito normos, ES automatiškai taiko:
 –per pirmuosius šešerius metus, per kuriuos šis kiekis bus pateiktas, šiai kvotai ne didesnę nei 11 EUR už toną muito normą ir
 –septintaisiais metais, per kuriuos šis kiekis bus pateiktas, šiai kvotai ne didesnę nei 54 EUR už toną muito normą.
 Europos Sąjunga ir Brazilijos Federacinė Respublika viena kitai praneša atlikusios savo vidaus procedūras, būtinas Susitarimui įsigalioti. Šis Susitarimas įsigalioja praėjus 14 dienų po paskutinio pranešimo gavimo.
 Būčiau dėkingas, jei galėtumėte patvirtinti, kad Jūsų Vyriausybė sutinka su tuo, kas pirmiau išdėstyta. Turiu garbės pasiūlyti, kad Jūsų Vyriausybei sutinkant su tuo, kas buvo išdėstyta pirmiau, šis laiškas ir Jūsų patvirtinimas sudarys Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimą pasikeičiant laiškais.
 Su didžia pagarba
 Europos Sąjungos vardu
 B. Brazilijos Federacinės Respublikos laiškas
 Gerb. pone (-ia),
 turiu garbės pranešti, kad gavau [...] d. Jūsų laišką, kuriame rašoma:
 „po derybų, pradėtų pagal 1994 m. Bendrojo susitarimo dėl muitų tarifų ir prekybos (GATT) XXIV straipsnio 6 dalį ir XXVIII straipsnį dėl nuolaidų pakeitimo Kroatijos Respublikos sąraše jai stojant į Europos Sąjungą, turiu garbės pasiūlyti:
 Europos Sąjunga į savo 28 ES valstybių narių muitų teritorijoje galiojantį sąrašą įtraukia 27 ES valstybių narių sąrašuose nustatytas nuolaidas su šiais pakeitimais:
 4 766 tonomis padidinti šaliai (Brazilijai) skirtą ES tarifinę kvotą sušaldytoms naminių vištų (Gallus domesticus rūšies) skerdenoms (tarifų eilutės: 0207.14.10, 0207.14.50 ir 0207.14.70), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 0 % muito normą.
 610 tonų padidinti šaliai (Brazilijai) skirtą ES tarifinę kvotą sušaldytoms kalakutų skerdenoms (tarifų eilutės: 0207.27.10, 0207.27.20 ir 0207.27.80), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 0 % muito normą.
 36 000 tonų padidinti ES tarifinę kvotą (erga omnes dalį) rafinuoti skirtam žaliaviniam cukranendrių cukrui (tarifų eilutės: 1701.13.10 ir 1701.14.10), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 98 EUR už toną muito normą.
 78 000 tonų padidinti Brazilijai skirtą ES tarifinę kvotą rafinuoti skirtam žaliaviniam cukranendrių cukrui (tarifų eilutės: 1701.13.10 ir 1701.14.10), toliau taikant šiai kvotai dabartinę 98 EUR už toną muito normą.
 Kalbant apie 78 000 tonų kiekį, Brazilijai skirtą pagal ES tarifinę kvotą rafinuoti skirtam žaliaviniam cukranendrių cukrui (tarifų eilutės: 1701.13.10 ir 1701.14.10), nepaisydama privalomos 98 EUR už toną muito normos, ES automatiškai taiko:
 –per pirmuosius šešerius metus, per kuriuos šis kiekis bus pateiktas, šiai kvotai ne didesnę nei 11 EUR už toną muito normą ir
 –septintaisiais metais, per kuriuos šis kiekis bus pateiktas, šiai kvotai ne didesnę nei 54 EUR už toną muito normą.
 Europos Sąjunga ir Brazilijos Federacinė Respublika viena kitai praneša atlikusios savo vidaus procedūras, būtinas Susitarimui įsigalioti. Šis Susitarimas įsigalioja praėjus 14 dienų po paskutinio pranešimo gavimo.
 Būčiau dėkingas, jei galėtumėte patvirtinti, kad Jūsų Vyriausybė sutinka su tuo, kas pirmiau išdėstyta. Turiu garbės pasiūlyti, kad Jūsų Vyriausybei sutinkant su tuo, kas buvo išdėstyta pirmiau, šis laiškas ir Jūsų patvirtinimas sudarys Europos Sąjungos ir Brazilijos Federacinės Respublikos susitarimą pasikeičiant laiškais.“
 Su didžia pagarba
 Brazilijos Federacinės Respublikos vardu


text:
Ido on tehiskeel, esperanto keele reformitud versioon. See töötati välja 1900. aastate alguses. Ido pooldajaid on praegu vähe, põhiliselt Euroopas. Juulis 2009 toimus rahvusvaheline Ido-kongress Tallinnas.
 Keele nimi
 Ühe versiooni järgi tuleb keele nimi esperanto sõnast 'ido' ('järglane'; ido on esperanto keele järglane). Teise versiooni järgi tuleb see nimi ingliskeelse lühendi 'I.D.' (International Delegation) hääldusest idos.
 Hääldus ja fonoloogia
 Tähestik ja hääldus
 Ido tähestik koosneb 26 tähest: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.
 Enamik tähti hääldatakse samamoodi nagu eesti keeles. Erandid on järgmised:
 b on heliline.
 c hääldatakse [ts].
 d on heliline.
 g on heliline.
 j hääldatakse [ž].
 q esineb ainult täheühendis qu, mis hääldatakse [kw] (nagu inglise sõnas quick).
 r hääldatakse nagu ameerika inglise keeles dd nimes Neddy.
 Täheühend ch hääldatakse [tš].
 Täheühend sh hääldatakse [š].
 Ido keeles ei ole hääldust edasiandvaid diakriitilisi märke.
 Rõhk
 Sõnarõhk on idos reeglipärane, kuid pisut keerukam kui esperantos: kõigil mitmesilbilistel sõnadel on rõhk eelviimasel silbil, välja arvatud tegusõnade infinitiivide puhul, millel on rõhk viimasel silbil.
 Fonoloogia
 Idos on samad viis vokaali ('a', 'e', 'i', 'o', 'u') mis esperantos. Konsonandid on samad, välja arvatud 'x' ja 'dZ'. Idos puuduvad mõned esperantos esinevad kaashäälikuühendid (näiteks silbialguse 'kv, 'gv'), kuid on mõned ühendid, mida esperantos ei ole ('kw', 'gw').
 Grammatika
 Iga sõna algvorm koosneb sõnatüvest ja grammatilisest lõpust. Muutevormide moodustamiseks eemaldatakse grammatiline lõpp ja lisatakse sufikseid ja infikseid. Nagu esperantoski, ei ole idos erinevalt loomulikest keeltest erandeid.
 Grammatilised lõpud on üldiselt samad mis esperanto keeles (aegasid esperanto verbidel ei ole). Mõned grammatilised lõpud:
 '-o' : ainsuses nimisõna
 '-i' : mitmuses nimisõna (esperanto keeles -oj)
 '-a' : omadussõna
 '-e' : määrsõna
 '-ir' : tegusõna mineviku infinitiiv (esperanto keeles '-i')
 '-ar' : tegusõna oleviku infinitiiv (esperanto keeles '-i')
 '-or' : tegusõna tuleviku infinitiiv (esperanto keeles '-i')
 '-is' : tegusõna minevik
 '-as' : tegusõna olevik
 '-os' : tegusõna tulevik
 '-us' : tegusõna tingiv kõneviis
 '-ez' : tegusõna käskiv kõneviis (esperanto keeles '-u')
 Asesõna
 Ido asesõnad on tehtud kuulmise järgi paremini eristatavaks kui esperanto asesõnad (nendel on kõigil lõpus 'i'; mi 'mina' ja ni 'meie' on müra korral raskesti eristatavad). Idos on eraldi sõnad tu 'sina', vu 'Teie' ja vi 'teie', esperanto keeles on kõigi nende asemel ainult vi. Kolmandas isikus on meessoost (il), naissoost (el) ja elutu (ol) asesõna ning ka soo suhtes neutraalne asesõna lu.
 Artikkel
 Idos ei ole umbmäärast artiklit. Määrav artikkel on la (võrdub inglise keele artikliga the). Artikkel la on muutumatu.
 fenestro = '(üks) aken'; fenestri = '(mõned) aknad'
 la fenestro = '(see) aken'; la fenestri = '(need) aknad'
 Erinevalt eesti keelest on idos omadussõnad muutumatud: nad ei ühildu nimisõnaga ei sooliselt ega arvuliselt (nagu inglise keeleski): La bruna tablo = pruun laud; La bruna tabli = pruunid lauad
 Liiteid
 'des-' tähistab vastandit: deskonocar = mitte teadma; desfacila = raske; desaparar = kaduma
 '-ist-' tähistab ametit: arto = kunst, artisto = kunstnik; butiko = kauplus või pood, butikisto = poemüüja, poodnik
 '-ar-' tähistab kogumit: vorto = sõna, vortaro = sõnastik; direktisto = direktor, direktistaro = direktsioon
 Ido võimaldab moodustada liitsõnu:
 chambro = 'tuba, dormo-chambro = magamistuba
 hundo = koer, chashundo = jahikoer (chasar = jahti pidama)
 See vähendab tunduvalt sõnatüvede hulka ido õppimisel.
 Isikulised asesõnad
 Pööramine
 Idos ei ole ebareeglipäraseid tegusõnu.
 Mitmus
 Mitmus on hõlpsasti moodustatav, asendades sõna lõpus 'o' mitmuse lõpuga 'i': foresto = 'mets', foresti = 'metsad'; arboro = 'puu', arbori = 'puud'
 Arvud
 0 = zero
 1 = un
 2 = du
 3 = tri
 4 = quar
 5 = kin
 6 = sis
 7 = sep
 8 = ok
 9 = non
 10 = dek
 11 = dek-e-un
 12 = dek-e-du
 20 = duadek
 30 = triadek
 40 = quaradek
 100 = cent
 200 = duacent
 300 = triacent
 1000 = mil
 1000000 = miliono
 Väljendeid
 Saluto! = 'Tere!'
 Quale tu standas? = 'Kuidas läheb?'
 Danko! = 'Tänan!'
 Til rivido! 'Nägemiseni!'
 Ido ja esperanto võrdlus
 Ido ja esperanto on nii sarnased, et ühe keele valdajale on teine suurelt jaolt arusaadav. Ido on säilitanud palju esperanto grammatika ja sõnavara elemente. Nagu esperanto puhul, on idogi loomisel taotletud grammatika lihtsust ja reeglipärasust ning hõlpsat õpitavust. Nagu esperanto puhul, kasutatakse idos laensõnu paljudest Euroopa keeltest.
 Idos on püütud kõrvaldada esperanto keele probleeme.
 Esperanto tähestikus on koos ladina tähestiku tähtedega 6 diakriitiliste märkidega tähte, millest 3 esinevad ainult esperantos. Seetõttu ollakse sageli sunnitud need tähed trükkimisel ja arvuti kasutamisel asendama muude tähekombinatsioonidega. Nii tuleb välja, et ühte sõna esitatakse mitmel kujul. Ido seevastu kasutab 28-tähelist ladina tähestikku kahe digraafiga 'ch' [tš] ja 'sh' [š]. Täheühend 'qu' märgib häälikuühendit [kw] nagu inglise sõnas 'quick'. Ido õigekiri on foneetiline selles mõttes, et iga sõna häälduse saab kirjapildist üheselt välja lugeda (rõhk võib küll sõltuda sõnavormist), kuid puudub üksühene vastavus tähtede ja häälikute vahel, mis on olemas esperantos.
 Grammatika lihtsuse huvides on idos loobutud ühildumisest. Näiteks esperantos öeldise vorm küll ei sõltu aluse arvust, kuid omadussõna peab arvus ja käändes ühilduma nimisõnaga, mille täiend ta on. Näiteks inglise keeles sellist nõuet ei ole. Ka idos on see kõrvaldatud.
 Esperanto nõuab lõppu '-n' sihitava käände (akusatiivi) märkimiseks. Idos võib seda lõppu inversiooni korral kasutada, kuid üldjuhul on selle kasutamine kaotatud, sest see on liiane.
 Idos on reeglid sõna teisendamiseks teise tähendusega või teisest sõnaliigist sõnaks, nii et meelde jätta tuleb vähem sõnavara.
 Erinevalt esperantost ei ole idos sugulussuhete märkimisel mehi tähistavad sõnad sufiksita ja naisi tähistavad sõnad naissoo sufiksiga. Mõned tüved on soo suhtes neutraalsed, näiteks frato = 'vend või õde', fratulo = 'vend', fratino = 'õde'. Mõnel juhul on seal, kus esperantos on üks tüvi, idos kaks või kolm tüve (genitoro = 'lapsevanem', patro = 'isa', matro = 'ema').
 Ido sõnavara on püütud moodustada nii, et see oleks võimalikult paljude Euroopa keelte kõnelejatele arusaadav.
 Välislingid
 Idokeelne vikipeedia
 Ido vikisõnaraamat
 Rahvusvaheline keel ido
 Ido kongress Tallinnas
 http://ido.li
 http://web.archive.org/web/20030206143232/http://www.geocities.com/idojc/yindex.html
 http://web.archive.org/20040926010339/es.geocities.com/kanaria1973/Ido_luhitutvustus.html
 http://www.ido-france.org
 http://www.idolinguo.de
 Ido keeles raamatud
 sõnaraamatud
 Tehiskeeled


text:
 Nr. L 376/20 De Europæiske Fællesskabers Tidende 30 . 12 . 78
 DEN BLANDEDE KOMITES AFGØRELSE Nr. 1 / 78
 af 5 . december 1978
 om at erstatte regningsenheden med den europæiske regningsenhed i artikel 8 i protokol nr. 3
 angående definitionen af begrebet » varer med oprindelsesstatus« og angående metoderne for
 administrativt samarbejde
 DEN BLANDEDE KOMITE HAR - a) et varecertifikat EUR. 1 , herefter benævnt » certi
 fikat EUR. 1 «, hvortil formularen findes i bilag V
 under henvisning til overenskomsten mellem Det til denne protokol, eller
 europæiske økonomiske Fællesskab og Schweiz, under
 tegnet i Bruxelles den 22 . juli 1972 , b) et certifikat EUR. 2 , hvortil formularen findes i
 bilag VI til denne protokol, for forsendelser, som
 under henvisning til protokol nr. 3 angående definitionen udelukkende indeholder varer med oprindelses
 af begrebet » varer med oprindelsesstatus « og angående status, og hvis værdi ikke overstiger 2 400
 metoderne for administrativt samarbejde, i det følgende europæiske regningsenheder pr. forsendelse.
 benævnt » protokol nr. 3 «, særlig artikel 28 , og
 ud fra følgende betragtninger: 2 . Følgende varer med oprindelsesstatus i henhold
 til denne protokol kan indføres i Fællesskabet eller i
 Regningsenheden svarer ikke længere til den internatio Schweiz under anvendelse af denne overenskomst,
 nale valutasituation, og det er derfor nødvendigt at finde uden at der skal fremlægges et af de i stk. 1 nævnte
 et alternativ for fortsat at have et fælles værdigrundlag dokumenter :
 ved afgørelsen af, hvornår certifikat EUR. 2 kan anven
 des i stedet for varecertifikat EUR. 1 , og hvornår doku a) varer, der indføres som småforsendelser til pri
 mentation for oprindelsen ikke er nødvendig; vate modtagere, og hvis værdi ikke overstiger
 165 europæiske regningsenheder;
 Fællesskabet foreslår at erstatte regningsenheden med
 den europæiske regningsenhed fra 1 . januar 1979 ; b) varer, som medbringes af rejsende i deres person
 lige bagage, og hvis værdi ikke overstiger 480
 europæiske regningsenheder.
 det er hensigtmæssigt at anvende den europæiske
 regningsenhed som fælles værdigrundlag; Disse bestemmelser finder kun anvendelse, såfremt
 der er tale om indførsel helt uden erhvervsmæssig
 af administrative og handelsmæssige grunde er det karakter, når det erklæres, at indførselen opfylder
 nødvendigt, at det fælles værdigrundlag forbliver uæn betingelserne for anvendelse af overenskomsten, og
 dret i perioder på mindst to år ; værdien af den europæi der ikke foreligger nogen tvivl om denne erklærings
 ske regningsenhed, som skal anvendes, må derfor undta rigtighed.
 gelsesvis fastsættes på en basisdato, der skal ajouføres
 hvert andet år;
 Som indførsel helt uden erhvervsmæssig karakter an
 ses indførsel, der finder sted lejlighedsvis, og som
 det bør tilstræbes at undgå en formindskelse af det fælles udelukkende omfatter varer til personlig brug eller
 værdigrundlag undtrykt i nationale valutaer i forhold til forbrug i modtagerens eller den rejsendes hushold
 de gældende værdier — ning, og når disse varer ikke ved deres art eller
 mængde giver anledning til tvivl om, at indførselen
 sker i ikke-erhvervsmæssigt øjemed.
 TRUFFET FØLGENDE AFGØRELSE :
 3. De beløb i udførselsstatens nationale valuta,
 Arikel 1
 der svarer til de i europæiske regningsenheder fast
 satte beløb, fastsættes af udførselsstaten og meddeles
 1. Artikel 8 , stk. 1 , 2 og 3 , i protokol nr. 3 affattes de andre aftalepartnere. Når disse beløb er højere
 således : end de tilsvarende af indførselsstaten fastsatte beløb,
 skal indførselsstaten godkende dem, hvis varerne
 faktureres i udførselsstatens valuta.
 » 1 . Varer med oprindelsesstatus i henhold til
 denne protokol kan indføres i Fællesskabet eller i
 Schweiz under anvendelse af denne overenskomst Faktureres varerne i en anden af Fællesskabets med
 ved fremlæggelse af et af følgende dokumenter: lemsstaters valutaer eller i en anden af de i artikel 2 i
 ---pagebreak--- 30. 12 . 78 De Europæiske Fællesskabers Tidende Nr. L 376/21
 denne protokol nævnte landes valutaer, anerkender 3. I artikel 13 , stk. 2, i protokol nr. 3 erstattes udtryk
 indførselsstaten det beløb, der er meddelt af det ket » artikel 8 , stk. 4 « af » artikel 8 , stk. 5 «.
 pågældende land .
 4. Indtil den 30. april 1981 skal den europæiske Artikel 2
 regningsenhed, der anvendes i en national valuta,
 svare til værdien i den pågældende nationale valuta Denne afgørelse træder i kraft den 1 . januar 1979 .
 af den europæiske regningsenhed den 30. juni 1978 .
 For hver efterfølgende to-års periode skal den svare
 til værdien i den pågældende nationale valuta af den
 europæiske regningsenhed den første arbejdsdag i Udfærdiget i Bruxelles, den 5 . december 1978 .
 oktober i året umiddelbart forud for denne to-års pe
 riode.«
 På Den blandede Komités vegne
 2 . Artikel 8 , stk. 4 og 5 , i protokol nr. 3 bliver hen P. DUCHATEAU
 holdsvis artikel 8 , stk. 5 og 6 . Formand


text:
Is iar-imreoir sacair é Edward Paul Teddy Sheringham a rugadh ar 2 Aibreán 1966. D'imir sé sacair le Tottenham Hotspur, Manchester United, West Ham United agus Colchester United. Tá clú agus cáil aige de bharr dá chúil i gcraobh sraith na Seaimpíní 1999; Scoráil sé an chéad cheann agus thug sé cabhair don dara cheann, sna nóiméid dheireanacha den chluiche. Dá bharr bhuaigh Manchester trí chorn an bhliain sin.
 Tagairtí
 Daoine a rugadh i 1966
 Daoine beo