text:
René Descartes [ʀəˈne deˈkaʀt], latinizzat bħala Renatus Cartesius (La Haye f’Touraine, 31 ta' Marzu 1596 – Stokkolma, 11 ta' Frar 1650) kien filosfu u matematiku Franċiż. Hu meqjus bħala l-fundatur tal-filosofija u tal-matematika moderna. Bil-Malti Descatres hu magħruf bħala Karteżju.
 Karteżju estenda l-kunċett tal-għarfien razzjonalistiku ispirat miċ-ċertezza u l-preċiżjoni tax-xjenzi matematiċi, kif kien propost minn Francis Bacon u fformulat u applikat b'mod effettiv minn Galileo Galilei, għal kull aspett tal-għarfien, u welled dak li llum hu magħruf bħala r-razzjonaliżmu kontinentali, pożizzjoni filosofika li kienet dominanti fl-Ewropa bejn is-seklu 17 u s-seklu 18.
 Bijografija
 L-oriġini tal-familja
 Karteżju twieled fil-31 ta' Marzu tal-1596 f'Haye "f'dar mill-iżjed nobbli, mill-eqdem u l-aktar prominenti ta' Touraine". L-ewwel bijografu tiegħu, Pierre Borel, min-naħa l-oħra kien jaħseb li twieled fid-dar li il-familja Descartes kellhom f'Poitiers fil-Poitou: iż-żewġt idjar għadhom jeżistu u l-antenati tal-filosfu, li però ma kinux nobbli, kienu ġejjin mill-Poitou. In-nannu tiegħu Pierre Descartes kien tabib u ibnu Joachim (1563-1640), li kien jaħdem ta' avukat f'Pariġi fl-1585 inħatar kunsillier tal-Parlament ta' Rennes ,<ref>"Oeuvres, XII, p. 2 </ref> fejn fejn kien jgħix meta l-mara tiegħu Jeanne Brochard (1570-1597) welldet lil René, it-tielet mill-ulied wara t-twelid ta' Jeanne (1590-1640) u Pierre (1591-1660).
 René tgħammed fit-3 ta' April 3 fil-knisja ta' Saint-Georges u ngħata l-isem tal-parrinu tiegħu, René Brochard des Fontaines, zijuh min-naħa t’ommu li kien imħallef f'Poitiers. Mill-ewwel ġie fdat f’idejn balija, li baqgħet ħajja wara mewtu u kellha pensjoni li ħallielha l-filosfu. Qabel ma miet reġa' talab lil ħutu biex jieħdu ħsiebha. Omm René mietet sena wara, fit-13 ta' Mejju 1597, hija u twelled it-tifel l-ieħor li għex biss tlett ijiem. Fl-1600 Joachim Descartes żżewweġ lil Anne Morin, bint is-sid tax-Château de Chavagne f'Sucé qrib Nantes, li magħha kellu żewġt itfal, Joachim u Anne.
 Billi ma kellux omm, u missieru ta' spiss ma kienx ikun id-dar, René trabba ma' omm ommu u l-balija. Għadda t-tfulija tiegħu f'La Haye maż-żewġ ħutu u rċieva l-edukazzjoni elementari minn għalliem privat. Billi kien dejjem isfar u sikwit kellu sogħla xotta, it-tobba kellhom dubju kienx ħa jgħixuu żammewh milli jibda l-istudji regolari tiegħu.
 L-istudji
 Dam sal-Għid tal-1607 biex jidħol fil-Kulleġġ ta' La Flèche - imwaqqaf minn Enriku IV fl-1603 li tah lill-Ġiżwiti. Dan il-kulleġġ diġà kien magħruf ħafna u ħuh Pierre kien beda l-istudji tiegħu hemm fl-1604, kif kien għamel l-istudjuż Marin Mersenne. Kenu jiġu studenti mill-partijiet kollha ta' Franza, mingħajr distinzjoni ta' klassi soċjali. Kellhom iħallsu biss għall-ikel u l-korsijiet ta' studju kien fihom tliet snin ta' Grammatika, tliet snin ta' istudji umanistiċi u tliet snin ta' filosofija . Dawk li riedu biex jieħdu karriera fil-knisja, kienu jkomplu jistudjaw għal ħames snin oħra, it-teoloġija u l-Iskrittura.
 Ftit kien hemm tagħlim fil-matematika, kienet mgħallma biss għal inqas minn siegħa kuljum lill-istudenti tat-tieni sena tal-filosofija. Kien jgħallmu biss il-filosofija Aristotelika f’kors ta’ tliet snin maqsum fit-tagħlim tal-loġika, ibbażat fuq il-manwali ta' Toledo Francisco u ta' Pedro da Fonseca, tal-fiżika u tal-metafiżika, flimkien mal-kunċetti tal-filosofija morali.
 Karteżju deher li kien iddiżappuntat bit-tagħlim li kien kiseb: "Trawwimt fl-istudji umanistiċi mit-tfulija, u billi sirt nemmen li bihom stajt nikseb għarfien ċar u żgur ta' dak kollu li hu utli fil-ħajja, kont nixtieq ħafna li nitgħallem. Iżda kif lestejt dan il-kors ta' studju sħiħ, li fi tmiemhom is-soltu tkun fost l-istudjui, bdielt l-opinjoni tiegħi kompletament: infatti sibt ruħi f’taħwida ta' dubji u żbalji tant li kelli l-impressjoni li ma kont ksibt l-ebda profitt, waqt li nfittex li nitgħallem u dejjem niskopri aktar u aktar l-injoranza tiegħi."
 Dawn huma l-ħsibijiet ta' Karteżju matur meta kiteb il-"Metodu" tiegħu u lminta li l-iskejjel ma kinux jinkurraġġixxu l-ispirtu kritiku fl-istudenti. Din ix-xewqa għar-riċerka personali kien diġà preżenti f'René żagħżugħ: "Bħala żagħżugħ, meta kont niltaqa' ma' xi iskoperta inġenjuża, kont nistaqsi lili nifsi jekk stajtx insibha għal rasi mingħajr ma nitgħallima mill-kotba."
 Ħareġ mill-kulleġġ tal-Ġiżwiti f'Settembru 1615 b'imħabba u gratitudni għar-rettur, il-Patri Chalet Étienne, li kien għamilha ta' missieru matul il-perjodu ta' żgħożitu. u għas-sistema ta' ħajja osservata fl-iskola, li matulha saħħtu rkuprat kompletament. Mar joqgħod ma' ħajjat ta' Poitiers biex jistudja l-liġi fl-Università ta' dik il-belt, fejn ħuh Pierre kien ħa l-lawrja tliet snin qabel. Hemm ħa l-bakkalawrjat u l-lawrja fil-liġi kif kienet ix-xewq ta' missieru. Imbagħad mar joqgħod mal-familja li, wara t-tieni żwieġ ta' missieru, kienu joqgħodu Rennes - fejn kienet toqgħod ukoll oħtu Jeanne, li fl-1613 kienet iżżewġet lil Pierre Rogier, Sinjur ta' Crévis, - jew f'Sucé f'Nantes, fejn il-matrinja tiegħu Anne Morin kellha dar.
 Il-laqgħa ma' Isaac Beeckman
 Meta laħaq l-età ta' adult, saħħtu kienet irkuprat u xtaq li jitgħallem affarijiet ġodda. Fil-bidu tal-1618 Karteżju, daħal volontier f'wieħed miż-żewġ reġimenti Franċiżi stazzjonati fi Breda fl-Pajjiżi Baxxi, taħt il-kmand tal-Prinċep ta' Orange. Dan kien perjodu ta' tregwa fil-gwerra bejn Franza u Spanja: Karteżju kellu vallett fis-servizz tiegħu, iżda l-injoranza u vulgarità ta' sħabu u l-għass infurzat li spiss kien isib ruħu fih, ma ġegħluhx iħobb l-ambjent militari. Madankollu, iż-żmien li qatta' hemm kien importanti minn aspett ieħor: Fl-10 ta' Novembru b'kumbinazzjoni iltaqa' mat-tabib Isaac Beeckman li ġie minn Middelburg fi Breda biex isib 'l zijuh u tfajla biex jiżżewwiġha. Flimkien sabu ruħhom jippruvaw isolvu problema matematika. Beeckmam li kellu tletin sena m'għandnix xi ngħidu eżerċita ġibda intellettwali qawwija fuq René u twieldet ħbiberija li, minkejja d-differenza fl-età, dawwar l-interess ta' Karteżju lejn ix-xjenzi matematiċi.
 Beeckman kellu d-drawwa li jniżżel l-osservazzjonijiet u l-problemi xjentifiċi fi djarju li kien iżomm. Waħda mill-problemi li Karteżju poġġa lil Beeckman kienet "Jekk tkun taf id-distanza li jivvjaġġa oġġett f’sagħtejn, sib id-distanza li tivvjaġġata f'siegħa." Iit-tweġiba ta' Karteżju kienet li l-veloċità tiżdied fi proporzjon mad-distanza vvjaġġata, aktar milli mal-ħin li jgħaddi.
 Fil-31 ta' Diċembru Karteżju lesta trattat qasir fuq il-mużika intitolat Compendium musicae li offra lil Beeckman bħala rigal għall-sena l-ġdida. Hu rċieva bi tpattija rigal ta' djarju li dejjem kien iżomm miegħu . Żewġ noti inħażżin minn Beeckam fuq il-manuskritt tal-Compendium juru li dan il-ktejjeb kien ir-riżultat ta' skambju ta' ideat bejn iż-żewg ħbieb........
 Fil-31 ta' Diċembru Karteżju lesta trattat qasir fuq il-mużika intitolat Compendium musicae li offra lil Beeckman bħala rigal għall-sena l-ġdida. Hu rċieva bi tpattija rigal ta' djarju li dejjem kien iżomm miegħu . Żewġ noti inħażżin minn Beeckam fuq il-manuskritt tal-Compendium juru li dan il-ktejjeb kien ir-riżultat ta' skambju ta' ideat bejn iż-żewg ħbieb. "Il-ħsibijiet tiegħi għoġbuh," kiteb Beeckmam, meta fit-2 ta' Jannar 1619 telaq lejn Middelburg, u "dan jikkonferma mhux bil-ftit kemm kont ktibt fuq il-modi." Fil- Compendium Karteżju qal bil-konvinzzjoni li l-passjonijiet differenti li tqajjem il-mużika għandhom ġustifikazzjoni fil-varjazzjoni fid-daqs tal-ħsejjes u r-relazzjonijiet tonali: jekk fil-bażi tal-effett emozzjonali prodott mill-mużika fuq is-semmiegħ hemm biss relazzjonijiet kwantitattivi, huwa jirrikonoxxi li għandu jkun hemm analiżi aktar preċiża tan-natura tar-ruħ umana u l-movimenti tagħha sabiex jintfiehmu kompletament l-emozzjonijiet indotti mill-mużika.
 Il-ħbieb żewġ baqgħu jiktbu 'l xulxin. Fis-26 ta' Marzu 1619 Karteżju għarraf lil Beeckman li kien ivvinta xi kumpassi li bihom seta' jifformulaw dimostrazzjonijiet ġodda dwar il-kwistjonijiet li għandhom x’jaqsmu mal-qsim tal-angoli f'partijiet indaqs u l-ekwazzjonijiet kubiċi, l-intenzjoni li jiżviluppa dawn l-iskoperti fit-trattat li fih kellu jesponi "xjenza ġdida għal kollox, li biha nistgħu nirriżolvu in ġenerali l-kwistjonijiet li jistgħu jiġu proposti fi kwalunkwe tip ta' kwantità, kemm kontinwa u kemm diskreta." Din hi l-ewwel xhieda tal-intwizzjoni tal-ġeometrija analitika: "Fil-kaos skur ta' din ix-xjenza, rajt xaqq dawl."
 F'dan ir-rigward, għalkemm huwa ma kienx l-inventur, Karteżju hu magħruf wkoll għat-tixrid tal-hekk imsejħa Sistema Karteżjana li l-użu tagħha beda fl-epoka antika.
 Il-Mirabilis Scientia
 Fid-29 ta' April, 1619, Karteżju telaq minn Amsterdam għal Kopenħagen: kellu l-ħsieb li jżur id-Danimarka, imbagħad il-Polonja u l-Ungerija biex imur il-Boemja, imma reġa' bdielu fuq dan il-vjaġġ twil u fl-aħħar ta' Lulju mar Frankfurt, fejn fis-27 ta' Awissu attenda l-inkoronazzjoni ta' Ferdinandu II u baqa' fil-belt għat-tul tal-festi. Meta reġgħet bdiet dik li jsejħulha il-Gwerrw ta-Tletin Sena, jidher li Karteżju daħal fl-armata taħt il-kmand ta' Massimiljanu tal-Bavarja u qatta' x-xitwa Neuburg, fit-tramuntana tal-Bavarja, f’dar komda u msaħħna sewwa fuq ix-xatt tad-Danubju: hawn, ħa d-deċiżjoni li jistudja "fih infissu" u li juża l-qawwa kollha ta' "ruħu" biex jagħżel it-triq li kellu jsegwi."
 Bl-istudju tagħna nfisna insiru nafu kemm inkunu ġbarna ideat f'moħħna minn tfulitna, mingħajr ma qatt flejnihom bir-reqqa: għalhekk, "hu kważi impossibbli li ġudizzju tagħna jkun ġenwin u fis-sodd daqs kemm kieku kellna l-użu sħiħ tar-raġuni mit-twelid u konna dejjem immexxija biss mir-raġuni.". Għandua nagħmlu reviżjoni tal-opinjonijiet li nkunu ksibna u nibdluhom, jekk ikun meħtieġ, ma' dawk li nistgħu nilleġittimawhom bil-verità.
 Sadattant, ma kien jaċċetta l-ebda ħaġa bħala vera jekk ma jkunx raha quddiem il-menti tiegħu "b'tant ċarezza u distinzjoni li ma jkollu l-ebda raġuni sabiex jiddubitaha." Imbagħad, kull problema għandha naqsmuha fl-ikbar numru ta' partijiet possibbli biex nirriżoluha aħjar u, "nibdew mill-oġġetti l-aktar sempliċi u l-eħfef li nkunu nafu u nitilgħu qajla, qajla, tarġa, tarġa, għall-għarfien ta' dawk l-aktar kumplessi." Fl-aħħarnett, nagħmlu "enumerazzjonijiet tant kompleta u reviżjonijiet tant ġenerali li nkunu żguri li ma ħallejna xejn barra."
 Dawk il-kliem kitibhom madwar ħmistax-il sena wara fid-Diskors dwar il-Metodu, iżda f'Novembru tal-1619 Karteżju, fid-djarju li tah bħala rigal Beeckman, f'taqsima li hu stess semma Olympica, kiteb li f1-10 ta' Novembru, "mimli bl-entużjażmu", kien qiegħed jiskopri s-"sisien ta' xjenza tal-għaġeb" u tkellem fuq il-ħolm u l-viżjonijiet li kienu għamlu l-lejl aġitat, imma ma nafux eżattament għal liema xjenza kien qiegħed jalludi hawn Karteżju. L-ambaxxatur Franċiż fl-Iżvezja Pierre Chanut, li kien jafu tajjeb ħafna lil Karteżju, meta kien qiegħed jiddetta l-epitaffju tiegħu irrefera għal dan l-episodju: "fil-mistrieħ tax-xitwa, ħares lejn il-misteri tan-natura bil-liġijiet matematiċi u ssogra jittama li seta' jiftaħ is-sigrieti tat-tnejn bl-istess ċavetta".
 X'aktarx meta kien qiegħed ikompli r-riċerki tiegħu dwar il-korrispondenza bejn l-alġebra u l-ġeometrija, kien sar konvint li l-għarfien jista' jiġi unifikat fi xjenza waħda u d-dixxiplini individwali imbagħad jiffurmaw friegħi partikolari tagħha, kif kiteb fir-Regulae ad directionem ingenii: "Ix-xjenzi m'humiex ħlief l-għarfien tal-bniedem, li dejjem jibqa' wieħed u l-istess għall-oġġetti differenti kollha li jiġi applikat għalihom [...] Ix-xjenzi huma tant konnessi flimkien li huwa ħafna aktar faċli li titgħallimhom flimkien milli jekk tisseparahom waħda mill-oħra". Matul dik ix-xitwa sar jaf il-matematiku Johannes Faulhaber fil-belt viċina ta' Ulm, li seta' kellu xi influwenza fuq ir-riċerka ta' Karteżju li wasslitu biex jikteb il-Progymnasmata solidorum de Elementis li fih jitttratta l-proprjetajiet tal-poliedri.
 Ħalla Neuburg fil-bidu ta' Marzu tal-1620 u "fid-disa' snin ta' wara m'għamilx ieħor ħlief jiġġerra mad-dinja, jipprova jkun spettatur aktar milli attur fil-kummiedji kollha ta' madwaru", biex jikseb għarfien fiċ-ċert, iwarrab minn moħħu d-dubji skont ir-regoli tal-metodu tiegħu, li kien japplika "b'mod partikolari għall-problemi tal-matematika jew anki f'oħrajn li seta' jxebbaħ mal-problemi matematiċi u jifridhom mill-prinċipji tax-xjenzi l-oħra mhux li ma kienx iħosshom sodi biżżejjed." Jgħidu li Karteżju, matul il-vjaġġi tiegħu fil-Ġermanja, ipprova javviċina l-membri tal-moviment tar-Rożacruċe u li daħal f'din il-konfraternià.
 Il-problema ta' xi relazzjoni possibbli bejn Karteżju u r-Rożakruċe tqajjem għall-ewwel darba mill-bijografu Adrien Baillet. Dan jikkwota siltiet tal-mitluf Studium bonae mentis, jsostni li Karteżju kien ħaseb li Rożakruċi setgħu kienu sabu eżatt dik ix-xjenza ġdida li kien intebaħ biha u li kien ħa jikteb fuqha. Nistgħu inkunu żguri li qatt ma affiljat ma' dik is-setta misterjuża u ma nafux jekk jekk qatt kien jaf Rożakruċjan, iżda b'xi mod Karteżju sar jaf l-opinjonijiet tagħhom għax fis-sezzjoni tat-Thesaurus Mathematicus hi ddedikata ironikament "lill-għorrief tad-dinja u speċjalment lill-Aħwa Roża Kroċe famużi fil-Ġermanja". Karteżju kien qiegħed jiżżufjetta b’dawk kollha li kienu jippretendu li "juru meravilji ġodda fix-xjenzi kollha u jttaffu l-uġigħ tal-mases" waqt li jikkunsmaw għal xejn "iż-żejt tal-intelliġenza tagħhom".
 Lura lejn Franza
 Wara li ħalla l-armata, fil-1622 mar lura mal-familja f'Rennes u fl-ewwel xhur ta' 1623 mar Pariġi, bħala mistieden ta' ħabib missieru, Nicolas Le Vasseur, li introduċieh lill-matematiku Didier Dounot. F'dan il-perjodu ta' żmien seta' sar jaf ukoll lil Claude Mydorge u 'l Mersenne. Fil-Ħarifa, telaq fuq vjaġġ twil fl-Italja. Karteżju ipprova jikseb l-impieg imħallas sewwa ta' Kummissarju Ġenerali tal-proviżjon għat-truppi Franċiżi stazzjonati fl-Italja, li kien tbattal bil-mewt ta' Sain, ir-raġel tal-parrina tiegħu, imma kien għalxejn
 Skont il-bijografi, Cartesio, li fil-kulleġġ kien qara t-test li dak iż-żmien kien famuż jismu, Le pèlerin de Lorète tal-Ġiżwita [Louis Richeome]], mar Loreto biex iżur id-dar leġġendarja ta' Betlem li kienet inġarret hemm mill-anġli. Imbagħad mar Ruma, u wara Firenze, fejn ma rnexxilux jiltaqa' ma' Galileo, u Venezja. Mar lura Franza mill-pass ta' Moncenisio u kellu x-xorti li jara l-waqgħa ta' xi valangi, fenomenu li 'l quddiem ittratta fil-ktieb tiegħu fuq il-Météores. Wasal Pariġi f'Mejju tal-1625 u, kollox b'kollox, ma ħax impressjoni tajba tal-peniżola u tan-nies li kienu joqgħodu hemm: "l-għomma ta' matul il-jum hi insopportabbli, il-kesħa ta' filgħaxija tmarrdek u fid-dlamijiet ta' bil-lejl jinħbew ħafna serq u qtil."
 Minn dan iż-żmien Karteżju beda jgħix kif baqa' jgħix għal ħajtu kollha. Wara li ċaħad karriera fil-militar u rrifjuta li jsir imħallef, beda jgħix mid-dħul mill-artijiet tiegħu li żguraw li qatt ma jkun nieqes u jkun jista' jiddedika ruħu għall-istudji tiegħu. Kien jikkorrispondi regularment ma' Beeckman u beda relazzjoni mal-matematiċi Jean Baptiste Morin u Florimond Debeaune, kif ukoll ma' Claude Mydorge, u mal-letterati Jean de Silhon, Jacques de Sérisay, Guez de Balzac u mal-patri Marin Mersenne, li kien kiteb trattat fuq l-ottika. Dan seta' ħajru jistudja il-problemi f'dal-qasam u hekk wasal biex jiskopri l-liġi dwar il-kostanza tar-rapport bejn is-seni tal-angoli tal-inċidenza u tar-rifrazzjoni. Karteżju skopra din il-liġi wara Willebrord Snell imma indipendentement minnu.
 F'Novembru tal-1627 stidnuh bieħu sehem f'laqgħa ta' xjenzjati u filosfi fid-dar tan-nunzju pontifiċju Gianfrancesco Guidi di Bagno, fejn fost l-oħrajn kien hemm preżenti il-kardinal Pierre de Bérulle u l-patri Mersenne. Hemm Karteżju kkonfuta it-teoriji filosofiċi ta' ċertu Chandoux permezz tal-ispjegazzjoni tal-"metodu naturali" tiegħu imsejjes fuq ir-Regulae ad directionem ingenii li kien qiegħd jiżviluppa f'dak il-perjodu.
 Biex jaħdem fuq ir-Regulae iżjed bil-kwiet telaq lejn Bretagne imbagħad mar joqgħod f'waħda mill-propjetajiet tiegħu f'Poitou. Ir-Regulae huma magħmulin minn 21 propożizzjoni, li minnhom l-ewwel 18 huma kommentati. Fir-realtà anki dan it-test baqa mhux komplut, minħabba l-iżvilupp organiku dwar it-tema tal-metodu tal-għarfien li kien ħa jagħti Karteżju fil-futur Discours.
 L-għan hu li l-istudji jiġu orjentati b'mod li "l-moħħ jasal għal ġudizzji sodi u veri fuq kull ma jiġi pprżentat lilu". Il-metodu hu "t-triq li l-moħħ irid jimxi magħha biex jasal għall-verità": dan jikkonsisti f'li nordnaw u nirranġaw l-oġġetti li fuqhom ikun qiegħed jindirizza ruħu l-moħħ biex jasal għall-verità. Il-propożizzjonijiet komplikati u skuri irridu nibidluhom f'propożizzjonijiet iżjed sempliċi u mbagħad nibdew mill-intuwizzjoni ta' dawn u nersqu għall-għarfien ta' dawk iżjed komplessi. Il-propożizzjonijiet sempliċi, li nifhmu intuwittivament u mingħajr ma nirrikorru għall-prova għall-evidenza tagħhom, huma ekwivalenti għall-postulati u għall-assjomi matematiċi u jikkostitwixxu l-prinċipji tal-għarfien.
 Fl-Olanda
 F'April tal-1628 reġa' mar Pariġi. F'dan il-perjodu kiteb trattat żgħir, li issa ntilef, dwar l-iskerma, L'art de l'escrime. F'Ottubru żar 'il ħabibu Beeckman f'Dordrecht, fl-Olanda. Għandu mnejn li kien f'din l-okkażjoni li ħa d-deċiżjoni li jmur joqgħod fil-Pajjiżi l-Baxxi. Wara li reġa' mar Pariġi fix-xitwa tal-1628, telaq lejn l-Olanda f'Marzu tal-1629. Mar joqgħod Franeker u fis-26 ta'April inkiteb fl-Università ta' dik il-belt biex jattendi l-korsijiet tal-filosofija. X'aktarx għażel dik l-Università għax kien jgħallimha l-matematiku Adrien Metius, ħu Jacques Metius li skont Karteżju kien ivvinta l-ewwel teleskopju.
 Karteżju baqa' jaħdem fuq il-problemi tal-ottika u f'Awwissu ħabibu, il-professur tal-filosofija Henricus Reneri għarrfu bl-osservazzjoni tal-fenomenu ottiko-astronomiku tal-pareli, li kienet saret fl-20 ta' Marzu fi Frascati mill-astronomu Ġiżwita Cristoph Scheiner. Dal-fenomenu kien diġà ġie osservat u Pierre Gassendi fl-14 ta' Lulju ta deskrizzjoni tiegħu li Karteżju rrepeta fil-Méteores: dawn huma ċrieki bojod li "minflok li għandhom stilla fiċ-ċentru tagħhom, is-soltu jaqsmu ċ-ċentru tax-Xemx u l-Qamar u jispiċċaw paralleli jew kważi mal-orizzont."
 Mill-1630 beda jaħdem fuq Le Monde ou traité de la lumière li fih kellu jispjega l-filosofija tiegħu, imma fl-1633 l-aħbar li Galileo kien ġie kkundannat u li d-Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo kien tqiegħed fuq l-Indiċi, iddisswadietu milli jlesti u jippubblika ix-xogħol tiegħu li fil-parti l-kbira kien jappoġġa it-teżijiet ta' Koperniku li kienu kkundannati mill-Knisja. Edizzjoni parzjali tradotta għal-Latin ħarġet f'Leiden wara mewtu fl-1662 u t-trattat ġie ppubblikat fil-verżjoni oriġinali bil-Franċiż f'Pariġi fl-1664. It-trattat kien maqsum f'żewġ partijiet bit-titlu rispettivamente, ta' Le Monde ou le traité de la lumière et ppi des autres principaux objects des sens u ta' L'Homme. Fl-aħħar fl-1667, ix-xogħol ġie ppubblikat sħiħ f'Pariġi flimkien mal-framment La formation du foetus.
 Fir-Regulae Karteżju identifika il-"matematika universali" bħala x-"xjenza tal-ordni", ossija dik ix-xjenza li billi tistabilixxi l-ordni fost il-varji modi ta' għarfien li huma marbutin bejniethom b'prinċipji komuni, hi x-xjenza li hi r-ras tal-oħrajn kollha. Wara l-matematika, f' Le Monde Karteżju affronta il-problema tal-fiżika, u identifika l-prinċipju li jobduh il-fenomeni fiżiċi kollha. Dan il-prinċinpju hu l-għarfien "ċar u distint" tal-elementi sempliċi li minnhom huma magħmulin il-korpi. Il-korpi huma materja mgħonija bil-moviment li tokkupa spazju determinat u l-elementi primi tal-materja huma l-art, l-arja u n-nar.
 Mela l-materja nistgħu nesprimuha kwantitativament permezz ta' "l-moviment, id-daqs, l-għamla u l-arraġament tal-partijiet", u minn dawn biss irridu noħorġu l-spjegazzjoni tal-kwalità tagħhom. Il-liġijiet tan-natura jobdu tliet prinċipji: "kull parti tal-materja żżomm l-istes stat għal dejjem sakemm l-oħrajn ma jġielgħluhiex tinbidel", li hu l-prinċipju tal-inerzja: "meta korp jimbotta korp ieħor, ma jittrażmettilux moviment u lanqas inaqqaslu mingħajr ma' jitlef jew jikseb l-istess kwantità", u "meta korp ikun miexi, kull parti minnu, meħuda separatament tkompli timxi il-moviment tagħha f'linja dritta".
 F-1635 sar missier bit-twelid ta' bintu Francine (1635-1640), li tgħammdet fis-7 ta' Awwissu tal-istess sena, minn qaddeja bl-isem ta' Helena Jansdr vander Strom. Din kienet il-maħbuba tiegħu għal xi snin imma qatt ma żżewwiġha lanqas wara t-twelid ta' binthom. Karteżju però 'l Francine irrikonoxxieha bħala bintu. Din għexet 5 snin biss.
 Fl-1637 ippubblika id-Discours de la méthode u s-saġġi dwar id-Dioptrique, La Géométrie u Météores. Fl-1641 ħarġet l-ewwel edizzjoni tal-Meditationes de prima philosophia li kien fiha l-ewwel sitt Objezzjonijiet u risposti. Is-sena ta' wara, 1642, fit-tieni edizzjoni tal-Meditationes ippublika is-seba' objezzjoni u risposta.
 Fl-1643 il-filosofija Karteżjana ġiet ikkundannata mil-Università ta' Utrecht. Fl-istess żmien Karteżju beda korrispondenza twila ma' Eliżabetta, prinċipessa tal-Boemia. Fl-1644 kiteb il-Principia philosophiae u għamel vjaġġ fi Franza. Fl-1647 ir-re ta' Franza tah pensjoni. Is-sena ta' wara minn taħdita twila ma' Frans Burman twieled il-ktieb Responsiones Renati des Cartes... .
 Preċettur tal-filosofija fl-Iżvezja u l-mewt
 Fl-1649 aċċetta l-istedina tar-reġina Kristina ta' Żvezja, li kienet dixxipla tiegħu u xtaqet issaħaħ l-għarfien tagħha tal-filosofija, u mar joqgħod Stokkolma. Dik is-sena ddedika it-trattat Les passions de l'âme lill-prinċipessa Eliżabetta. Ix-xitwa ħarxa tal-Iżvezja u l-ħinijiet li Kristina kienet iġġiegħlu joħroġ mid-dar biex jgħallimha - kmieni filgħodu meta l-kesħa kienet l-iżjed kiefra - dgħajfulu saħħtu. Karteżju miet fil-11 ta' Frar 1650 minħabba, skont ir-rakkont tradizzjonali u l-ipoteżi l-iżjed emnuta, polmonite mhux mistennija. Il-Knisja Kattolika ma damitx ma kkundannat il-ħsieb Karteżjan. Fl-1663 poġġiet ix-xogħlijiet tiegħu fuq l-Indiċi (għalkemm bil-klawżula attenwanti suspendendos esse, donec corrigantur).
 L-għadam ta' Karteżju
 Wara mewtu, il-ġisem Karteżju ndifen f'ċimiterju Kattoliku żgħir 'il fuq minn Stokkolma fejn baqa' sal-1666 meta il-fdalijiet inqalgħu biex jittieħdu Pariġi u jindifnu fil-knisja ta' Sainte Geneviève-du-Mont fejn baqgħu sas-26 ta' Frar 1819 meta tmexxew mill-ġdid u ndifnu bejn żewġ oqbra oħra, dawk ta' Jean Mabillon u di Bernard de Montfaucon fl-istess knisja:
 "fil-preżenza tar-rappreżentanti tal-Akkademja tas-xjenzi, il-fdalijiet inqalgħu għal darba oħra. Imma, meta resqu lejn it-tebut, dawk li kienu preżenti indunaw li kien hemm xi ħaġa mhux sewwa. L-iskeletru tal-filosfu misterjożament kien jonqsu l-kranju."
 Instab li l-Iżvediżi ma kinux bagħtu l-kranju u dan spiċċa fi rkant f'Stokkolma fejn inxtara u ngħata lil Franza. Fuq ir-ras, bix-xedaq u l-parti ta' taħt neqsin, hemm il-firem tas-sidien kollha minn meta nbiegħ sas-seklu 17. Skont l-użu ta' dak iż-żmien l-intellettwali kienu jżommu kranju fuq l-iskrivanija, jekk jista' jkun ta' persunaġġ famuż, b'tifkira tal-mewt li tasal 'l kulħadd. Imma l-kranju li hu attribwit lil Karteżju, kemm mill-età u kemm mir-rikostrizzjonijiet magħmulin mir-ritratti tal-filosfu, baqa' mifrud mill-bqija tal-ġisem u hu muri fil-Musée de l'Homme.
 F'ġieħ il-filosfu fl-1801, belt twelidu ħadet l-isem ġdid ta' La Haye-Descartes u mbagħad, fl-1966 meta ngħaqdet mal-komun ġar ta' Balesmes, saret sempliċement Descartes.
 Ipoteżi oħra fuq il-mewt ta' Karteżju
 Il-filosfu Ġermaniż Theodor Ebert (1939), tal-Università Friedrich-Alexander ta' Erlangen, fix-xogħol Il-mewt misterjuża ta' René Descartes wasal għall-konklużjoni li l-kawża tal-mewt ta' Karteżju ma kinetx pulmonite imma avvelenament bl-arseniku. Ebert sab nota tat-tabib ta' Karteżju li fiha kienu deskritti l-kondizzjonijiet tal-filosfu "sulluzzu ma jaqtax, bili suwed, nifs irregolari" sintomi li jaqblu ma' avvelenament bl-arseniku. Fl-istess xogħol jirrakkonta kif Karteżju, forsi billi ssusspetta avvelenament, ftit qabel mewtu talab infużjoni ta' nbid u tabakk, xarba li ġġiegħlek tivvomta.
 Din it-teżi tal-avvelenament ta' Karteżju ġiet proposta wkoll fl-1996 minn awturi oħra bħal Eike Pies li attribwieha għall-inizjattiva personali ta' patri kappillan mal-ambaxxata Franċiża f'Stokkolma li kien inkarigat li jagħmilha bħala "missjunarju ta-tramuntana" għall-konversjoni tar-reġina Żvediża għall-Kattoliċesmu.
 Fl-1980 Pies seta' jaqra fl-arkivju tal-università Olandiża ta' Leiden ittra mit-tabib personali tar-reġina Kristina li fiha ddeskriva lil tabib ieħor ħabib tiegħu is-sintomi li Karteżju kellu huwa u jmut "emorraġija fl-istonku, vomtu iswed, l-affarijiet kollha li m'għandhomx x'jaqsmu mal-pulmonite".
 Xi studji, meqjusin ta' min joqgħod fuqhom mill-esperti tas-suġġett, bħal Rolf Puster, jgħidu li Karteżju ġie avvelenat minn François Viogué permezz ta' ostja tat-tqarbin imbilla fl-arseniku. François Viogué kien patri Agostinjan Franċiż mibgħut Stokkolma mill-Papa Innoċenz X bħala missjunarju appostoliku biex jikkonverti r-reġina Kristina għall-Kattoliċeżmu, kif ġara wara fl-1654.
 L-ipoteżi li 'l Karteżju qatlu l-fanatku patri Viogué hi msejsa fuq il-fatt li dan il-patri it-tagħlim Karteżjan kien iqisu razzjonalista wisq u hekk kien ħa jieħu r-reġina Kristina lejn Kattoliċezmu differenti ħafna minn dak li kien jemmen fih hu. Però, kif kien jaħsibha l-patri, jidher f'parti kontra dak li stqarret ir-reġina tal-Iżvezja nfisha f'testimonjanza inkluża fid-daħla tal-edizjoni tal-Méditations métaphysiques li ħarġet Pariġi wara mewt Karteżju. F'din faħħret il-filosfu u kitbet li "[M. Des-Cartes] a beaucoup contribué a nostre glorieuse conversion; et que la providence de Dieu s'est servie de luy [...] pour nous en donner les premières lumières; ensorte que sa grâce et sa misericorde acheverent apres à nous faire embrasser les veritez de la Religion Catholique Apostolique et Romaine".
 Il-parti l-kbira tal-istudjużi ma tantx jemmnu din l-ipoteżi ta' avvelenament, u jqisu l-ipoteżi tradizzjonali li ta il-bijografu Baillet iżjed ta' min jemminha. Baillet jgħid "assolutament ma nsegwix 'l dawk li skonthom il-filosfu miet b'avvelenament, vittma ta' konġura tal-qorti, mhux ta' min jemminhom u ħadd qatt ma ta prove plawsibbli".
 Barra minn hekk, il-ħbieb ta' Karteżju li assistewh fl-aħħar sigħat ta' ħajtu osservaw li kellu ħafna deni, sintomu li ma jaqbilx mal-avvelenamento bl-arseniku. Hemm fatt ieħor li jagħmel l-avvelenament inqas konvinċenti u dan hu li dak li qed jiġi akkużat bħala avvelenatur, Vioguè, qarar u wennes 'l Karteżju fuq is-sodda tal-mewt u għamillu l-griżma tal-morda.
 Il-ħsieb ta' Karteżju
 L-għan tal-filosofija ta' Karteżju hu t-tfittix tal-verità, bħala strument tat-titjib tal-ħajja tal-bniedem: billi jsegwi din it-triq il-filosfu ried jibni 'il-binja tal-għarfien u jwaqqaf ix-xjenza.
 Karteżju kien jemmen li l-kriterju sisieni tal-verità hi l-evidenza, dak li jidher sempliċement u indiskutibbilment ċert, permezz tal-intuwizzjoni. Il-problema tibda mill-individwazzjoni tal-evidenza, li tfisser it-tfittix ta' dak li jista' jkun suġġett għad-dubju. Mela, billi r-realtà tanġibbli tista' tqarraq bina għax hi suġġetta għall-perċezzjoni bis-sensi (dubju metodiku) u fl-istess ħin anki l-matematika u l-ġeometrija (dixxiplini li huma barra mid-dinja tas-sensi) jidhru foloz filwaqt li nammettu l-possibbiltà li entità superjuri (li Karteżju laqqam ġenju ħażin) tidher reali meta m'hijiex (dubju iperboliku), l-unika ċertezza li jibqagħlu l-bniedem hi li, mill-inqas, meta jiddubita, hu ċert li jeżisti. Il-bniedem jiskopri l-eżistenza tiegħu fid-dubju. Cogito ergo sum: mill-waqt li l-bniedem ikollu l-fakultà li jiddubita, il-bniedem jeżisti.
 Karteżju jibda miċ-ċertezza tiegħu innifsu biex jasal, billi jifformula żewġ provi ontoloġiċi u prova kosmoloġika, għaċ-ċertezza tal-eżistenza ta' Alla. Alla, li fil-kunċett Karteżjan hu tajjeb u għalhekk ma' jistax jinganna l-ħolqien tiegħu (il-bniedem), jiggarantixxi l-metodu u jħalli l-filosfu joħloq il-'binja tal-għarfien. L-ikbar kritiki li rċieva Kartezju ġew minn Pascal u xi wħud mill-kontemporanji tiegħu li kienu jopponuh (fosthom il-filosfu Ingliż Hobbes u t-teologu Antoine Arnauld), li akkużawh li waqa' f'żball solipsistika (simili għal ċirku vizzjuż): Karteżju kien qiegħed jitteorizza l-eżistenza ta' Alla biex jiggarantixxi lilu nifsu kriteri ta' verità li qdewh biex juri l-eżistenza ta' Alla.
 Referenzi