Ik heb in korte tijd de vier Marie-romans gelezen van Jean Philippe Toussaint: "Liefde bedrijven", "Vluchten", "De waarheid omtrent Marie" en "Naakt". In alle vier romans vertelt een raadselachtige en naamloze ik-figuur in meanderende en tastende lange zinnen over zijn even hopeloze als onblusbare liefde voor Marie, een mooie kunstenares en modeontwerpster die hij als een boven de realiteit verheven muze bezingt. Of als een zinnebeeld van liefdevol verlangen dat hem in de realiteit steeds ontglipt, en dat hij alleen maar kan benaderen via de kronkelwegen van zijn onnavolgbaar associatieve fantasie. Dat levert dan vier even vervreemdende als gepassioneerde liefdesromans op, doordesemd van intens verlangen en vol spectaculaire gebeurtenissen, maar tegelijk totaal plotloos en ongrijpbaar, vol van exuberante verbeelding en vreugde over de kleurenpracht van deze wereld, en tegelijk vervuld van weemoedige treurnis over de leegte en het niets. En ik vind deze vier romans echt prachtig, vooral de laatste twee.

Toussaint blinkt ten eerste enorm uit door zijn stijl, door zijn gewoonweg geniale scènes en sfeerbeelden. In paginalange zinnen tovert hij ons bijvoorbeeld voor ogen hoe de ik- figuur, weemoedig omdat het weer eens 'uit' is met Marie, midden in de nacht het totaal verlaten zwembad bezoekt in zijn hotel en hoe hij dan door het glazen dak naar de eindeloze zwarte nacht staart en door de grote ramen voor hem tuurt naar de verlaten metropool Tokyo. Beide taferelen worden echt prachtig filmisch beschreven, in al hun immensiteit en wezenloosheid. Toussaint bereikt met woorden wat de film "Lost in translation" bereikt met beelden: je kijkt naar het immense nachtelijke Tokyo, en je raakt tot in je poriën doordrongen van de verlorenheid die je in die stad als westerling kan voelen. En meer en meer besef je dat die zo filmisch geschetste wezenloosheid, vervreemding en verlorenheid ook precies weergeeft hoe de ik-figuur zich voelt. Zo doet Toussaint dat steeds: wat de ik-figuur voelt wordt steeds opgeroepen via filmische beschrijvingen van een lege nachtelijke hemel, een eindeloze grijze en regenachtige dag, een volkomen onbekende stad waarin iedereen een andere en onbegrijpelijke taal spreekt. Steeds tovert de ik-figuur ons dus een scène voor ogen die volkomen overtuigt als in woorden omgezet vervreemdend filmbeeld, en die tegelijk indirect en via omwegen een verbeelding is van bewegingen in zijn gemoed.

Vooral de laatste twee romans staan bovendien vol met scènes die de ik- figuur duidelijk verzint waar we bij staan: prachtig beschreven, vol realistische details, erg overtuigend, maar de hoofdfiguur was er niet bij en MOET het dus verzonnen hebben. Een lange, uiterst spannende beschrijving bijvoorbeeld van hoe een paard in bijzijn van Marie ontsnapt op een vliegveld, of een meeslepende beschrijving van de hartaanval van een van Marie's minnaars tijdens een liefdesnacht met Marie, of een opwindende beschrijving hoe Marie als toonbeeld van elegantie en rouw te paard de rouwstoet volgt van haar overleden vader. Scènes die ook weer op zichzelf volkomen overtuigen dankzij Toussaints schrijfkunst. Maar hun werkelijke kracht is dat ze TEGELIJK verzinsels zijn van de ik- figuur, of liever: ultieme pogingen van die ik- figuur om zich belevenissen van Marie waar hij zelf niet bij was TOCH voor te stellen. Om dus via zijn verbeeldingskracht toch aanwezig te zijn bij scènes uit Marie's leven waarbij hij in werkelijkheid afwezig was. Zodat hij via zijn verbeelding nog enigszins verbonden is met Marie, juist ook op de vele momenten dat ze door een breuk gescheiden zijn. Dat geeft aan deze beschrijvingen nog extra intensiteit. De passages over het ontsnappende paard bijvoorbeeld waren al retespannend: de redeloze furie en angst van dat dier en de paniek van zijn begeleiders slepen je als lezer al heftig mee. Maar tussen de regels door proef je dus ook de treurnis van de verteller, die er zelf niet bij kon zijn en vooral niet bij Marie kon zijn. En alle furie van het op hol slaande paard is tegelijk wellicht ook een beeld van de angst en wanhoop die de verteller daarover voelt.

Een soortgelijke dubbelzinnigheid en spanning zit trouwens soms ook in scènes waar de verteller WEL bij was: daar was hij weliswaar niet afwezig, maar is hem naar zijn gevoel toch veel ontgaan, en DAT poogt hij dan achteraf met zijn verbeelding te reconstrueren. Dat leidt bijvoorbeeld tot uiterst minutieuze beschrijvingen van alle door Marie ontworpen jurken: op zichzelf al prachtig door alle kleurenrijkdom, maar extra spannend door de voelbare passie van de ik-figuur om alle vergeten en veronachtzaamde kleuren, stemmingen, geuren en andere nuances TOCH weer op te roepen. Om dus achteraf de rijkdom van de ervaring, die op het moment van die ervaring onvoldoende opviel, ALSNOG recht te doen. En precies dezelfde intensiteit zit in de beschrijving van een brand op Elba die hij samen met Marie meemaakt, of in de waarneming van allerlei geurnuances van een verbrandde chocoladefabriek, en in nog veel andere beschrijvingen. Het lijkt wel alsof de ik- figuur in al zijn beschrijvingen, zowel van de belevenissen samen met Marie als van belevenissen van Marie in zijn afwezigheid, steeds minstens de helft erbij verzint. Alsof hij steeds met zijn verbeeldingskracht blijft tasten naar iets wat hem ontglipt, maar waar hij naar blijft verlangen.

De vier Marie- boeken van Toussaint zitten helemaal vol met dit soort passages, en dat maakt ze ongemeen spectaculair en rijk. Maar ook meanderend en plotloos, ook al omdat in de ene scène soms motieven worden hernomen uit andere scènes, zodat soms heden, verleden en toekomst samensmelten in een raadselachtig beeld. De romans blijven bovendien tastend, omdat de ik-figuur nooit zijn geliefde Marie helemaal doorgrondt en door een fundamentele kloof van haar gescheiden blijft. En trouwens ook van de realiteit, want de ik- figuur voelt steeds een soort scherm tussen hemzelf en de wereld. Dat besef gaat samen met angst, weerzin en lijden aan de leegte: de verbeelding van de ik- figuur is dus vol pijn vanwege de ontoereikendheid. Maar tegelijk is die verbeelding ook vol passie, en vol vervoering: het wordt gevoed door brandend verlangen om ook in gescheidenheid verbonden te zijn met Marie, al is het maar in zijn verbeelding, en alleen die poging al levert een enorm aanstekelijke vervoering op. Een vervoering die misschien wel des te intenser is omdat Marie voor hem altijd een raadsel blijft, en door haar afstand altijd zijn verlangen blijft voeden. Want alleen iets wat zich aan onze greep onttrekt kan ons blijven vervoeren met nieuwe verrassingen, kleuren, stemmingen en ervaringen.

Vooral vanwege die vervoering en de zo rijke verbeeldingskracht heb ik deze vier romans met veel plezier gelezen. En eigenlijk heb ik de neiging meteen opnieuw te beginnen. Hopelijk is Toussaint nog niet uitgeschreven over Marie: alle volgende delen in deze cyclus zal ik met pretogen begroeten en direct gaan lezen!