Mijn 200e recensie moest iets bijzonders worden. Wat dacht je hiervan: bij het verschijnen scheelde het weinig of dit boek werd verboden. Een recensent vroeg zich af uit wat voor brein zulke monstruositeiten ontspruiten .‘Beste medestudenten, lees dit boek niet’, schreef een brave jonge ziel onlangs nog op een uittrekselwebsite. Zo’n boek, daar hoort een recensie van op hebban te staan. Een uitstekende kandidaat dus om een jubileum mee op te luisteren.

Al in het uitgebreide voorwoord - préambule in Hermansiaans Nederlands, worden we gewaarschuwd. Hermans is geen moralist, neenee, maar geloven in de mens dat doet hij ondertussen niet en daarvan wil hij ons maar al te graag kond doen. Achtervolgingswaan, megalomanie, necrofilie, obsessie… ‘Geen andere Nederlandse schrijver ging zo ver in het verkennen van de waanzin’, aldus biograaf Otterspeer. Het openingsverhaal 'Manuscript gevonden in een kliniek' getuigt daarvan. Het verhaal wordt verteld door een eerzuchtige loner die na een incident mentaal de vernieling is ingegaan. Door zijn toedoen van werd een onschuldige jongen gestraft voor een vechtpartij met ongelukkige afloop. Bij vechtpartij doodt hij de jongen die hij als schuldige had aangewezen. Dit geeft hem nog meer een Übermensch-gevoel.

Dé novelle in deze bundel is natuurlijk Het behouden huis. De titel alleen al lijkt bedacht om de goegemeente te ergeren: zo heette ook het Noordpool-onderkomen waar in 1596 Hollandse held Willem Barentsz met zijn bemanning heroïsch een overwintering overleefde. Bij nihilist Hermans natuurlijk geen helden en geen heroïek. Hij maakt van dit huis, dat hoort bij een ‘Kurhaus’, een plek van moord en doodslag. Hermans’ vaste thema (we kunnen de werkelijkheid niet ‘kennen’, hoogstens een berg fragmenten verzamelen waaruit we een realiteit bijelkaar denken) ontploffen de lezer al in het gezicht in de eerste alinea.

Is het sanatorium bij Thomas Mann (De toverberg) synoniem aan een min of meer veilige vluchtplaats voor discussie over vrijheid en discipline, de Duitse kolonel die in deze novelle de stad bestuurt heeft de Eerste Wereldoorlog in de loopgraven naar eigen zeggen overleefd door zich gedisciplineerd elke ochtend om half 7 te blijven scheren. De partizanen zijn wreed en destructief, de Nazi’s beschaafd. Harry Mulisch in zijn rol van zelfbenoemd nationaal oorlogsduider (De aanslag) was geschokt door deze nuancering maar Hermans had ook hier natuurlijk gelijk, ‘goed’ en fout’ zijn relatieve begrippen - bevrijders begaan wreedheden, bezetters redden soms mensen.Hier meer over het verhaal:
https://www.hebban.nl/recensies/victor-de-la-vieter-over-het-behouden-huis

En dan is er nog het titelverhaal. Een man wordt letterlijk achtervolgd door zijn kortstondige SS-verleden. Natuurlijk loopt het niet goed af. Hoop vervliegt, levens gaan kapot. Geschreven tijdens de oorlog. Je gaat beseffen hoe de waanzin van de oorlog ingrijpt in een mensenleven. Goedhartigheid, verpersoonlijkt door love interest Anna, noch opportunisme, vertolkt door zijn oom, kan hem redden.

In 'Glas' gaat het gerucht dat Elena stiekem seksuele gemeenschap heeft gehad met het verminkte lichaam van ‘de Führer’, die opgebaard ligt in de instelling. Een van de hoofdpersonen, ook een bedpartner van Elena, draait dermate door van deze toestand dat hij er een paar omlegt. Je moet maar durven - zo’n thema neerzetten…

Wie wordt er niet knetter in deze bundel? In Lotti Fuehrscheim gaat Bernard ten onder aan zijn obsessies. Broer Gerard probeert hem te helpen maar Bernard ziet in woorden en namen de sleutel tot de werkelijkheid, dus vergeet het maar. Hij zakt af naar niveau 100% basket case en denkt dat hij een profeet is - 'taal zó bovenaards en onbegrijpelijk, dat niemand tot tegenspraak komt'.

Mislukkingskunst, aldus Otterspeer over het hoofdthema in deze bundel van deze ‘nietsontziende polemist’ (G.F. Raat). In interviewfragmenten komt dat polemische mooi terug, zoals hier: https://www.youtube.com/watch?v=C-fKMUUJ2e8.

Waarom deze keuze van de jubilaris? Moet ik u dát nog ùitleggen?, zou Hermans uitgeschreeuwd hebben. Onuitstaanbaar, onhandelbaar. Maar misschien wel de beste Nederlandse auteur van de 20e eeuw, in elk geval de veruit de scherpste. Daarom dus.

Muzieksuggestie: Cornfield Chase/Day One - Hans Zimmer.