Een tijdje geleden las ik jubeljuichend "The tsar of love and techno", het tweede boek van Anthony Marra. Een kanjer in de dop volgens mij, deze jonge Amerikaan: ik was dus benieuwd naar zijn veelgeprezen debuut "A constellation of vital phenomena". Welnu, ook dat was weer prachtig. De eerste zin luidt: "On the morning after the Feds burned down her house and took her father, Havaa woke from dreams of sea anemones". Ziedaar meteen al het brute geweld dat centraal staat in het boek: Russische troepen verbranden een Tsjetsjeens dorp en richten daarnaast nog veel meer moord, marteling en doodslag aan. Maar in dezelfde zin is er ook de droom van het jonge meisje Havaa, dat fantaseert over zeeanemonen. Precies dat is voor mij de kern van dit prachtige boek: het beschrijft op indringende wijze de chaos en barbaarse ellende van beide Tsjetsjeense oorlogen, en tegelijk is het ook een bijzonder overtuigende oproep om ondanks al die ellende te blijven hopen en dromen. En met die combinatie van ellende en hoop greep Marra mij behoorlijk bij de strot.

Het boek is uiterst ingenieus van structuur: vele complexe levens worden ons via allerlei flash backs en flash forwards ontvouwd en fraai met elkaar verweven. Veel van die geschiedenissen vinden hun samengebalde climax in vijf uiterst turbulente dagen in 2004, in een door oorlog verwoest Tsetsjeens dorp. Maar die vijf dagen worden niet op chronologische wijze beschreven, doch heen een weer springend in de tijd, wat erg goed past bij de chaotische en voor de betrokken personages onbevattelijke hectiek van deze periode. Bovendien zijn deze personages enorm veelkantig, en gezegend of vervloekt met grillige levens vol verandering en ondoorgrondelijke lotswisselingen. We leren bijvoorbeeld een collaborateur kennen die NU iedereen verraadt terwijl hij VROEGER heroïsch martelingen doorstond. Ook leren we een knullige arts kennen die zijn diagnoses en behandelingen verknoeit maar wel prachtig kan tekenen en vele verdwenen dorpelingen met zijn tekeningen voor vergetelheid behoedt. We leren een vrouwelijke chirurg kennen die zich volkomen bot gedraagt tegen de hele wereld, samenwerkt met criminelen, die voortdurend aan de rand van uitputting staat en geregeld hallucineert, maar die wel levens redt. En ook veel andere personages zijn complex, tegenstrijdig en meerduidig, en ze hebben allemaal een grillig leven geleid dat niet in een simpel verhaal met kop en staart is te vatten. Te meer omdat zij meestal zichzelf en hun eigen leven niet eens begrijpen. Ook dat maakt Marra mooi voelbaar door niet lineair te vertellen. Marra licht dat fraai toe in een nawoord: "All the characters are trying to piece back together their fragmented lives, and I wanted to embody that in the novel's structure. As each charachter attempts to rescue what has been lost, the novel mends their individual stories into a communal whole".

Het gefragmenteerde en door de oorlogen gebroken karakter van al deze levens is natuurlijk immens tragisch en treurig. Maar prachtig is wel hoe Marra de fragmenten via flash backs en flash forwards toch weer met elkaar verweeft, en zo deze gebroken levens als het ware weer reconstrueert zonder ze te versimpelen. Prachtig is bovendien hoe die levens in al hun grillige gefragmenteerde morsigheid toch gaan glanzen, dankzij Marra's bewonderenswaardig poëtische stijl. En precies dat is ook een soort tegenwicht tegen alle ellende en oorlogsgeweld: naast alle vernietigende geweld is er immers ook de aandachtige, poëtische en rijkgeschakeerde beschrijving van diverse fragiele en gebroken mensenlevens. Ook in de verhalen zelf is er naast alle ellende ook steeds hoop. Dat lijkt misschien een fragiele en weerloze hoop: een meisje dat van zeeanemonen droomt, een knullige arts die met tekeningen de doden voor even voor vergetelheid behoedt, een gewezen en ten dode gedoemde heroïnehoer die in een door oorlog geteisterd ziekenhuis wandtekeningen maakt die het vroegere leven weer voor even in herinnering roepen. Maar dankzij Marra's adembenemende stijl zijn al deze voorbeelden een overtuigend pleidooi voor de kracht van kunst en verbeelding. Wat ook geldt voor het boek als geheel: zeer deprimerend door alle oorlogsgeweld en zinloosheid, maar inspirerend prachtig door zijn schitterende stijl en structuur. Dit boek demonstreert voor mij dat schoonheid en rijke verbeelding TOCH mogelijk is, OOK in een context die doordesemd is van ellende. En dat vind ik een even troostrijke als inspirerende gedachte, hoe naïef hij misschien ook lijken moge.

Ik ben kortom fors onder de indruk. Zeker als ik bedenk dat dit een debuut is. Die Marra, daar ga ik nog veel plezier aan beleven!