Man man man, ik kan het niet méér oneens zijn met dit boek. De levensstijl die Brinkman romantiseert is het tegenovergestelde van het leven dat ik probeer te leiden. Daarbij is het boek óók nog slordig.

Standvastig

Alles gaat tegenwoordig maar sneller en sneller en we voelen constant druk om ons maar te blijven ontwikkelen. Een hoop mensen grijpen daarom naar zelfhulpboeken en -cursussen die ons weer in contact willen laten komen met ons innerlijke zelf. Svend Brinkmann, hoogleraar Psychologie aan de Universiteit van Aalborg, hekelt deze ‘zelfhulpcultuur’ en geeft een verfrissend antwoord op alle zogenaamde positieve psychologie.

Svend Brinkmann leert je hoe je kunt samenwerken met anderen én toch volledig jezelf kunt zijn, door gewoon af en toe nee te zeggen en bovenal stevig in je schoenen te staan. Geïnspireerd door onder meer de filosofie van de stoïcijnen is Standvastig uiteindelijk hét nieuwe zelfhulpboek voor deze tijd.

Ontwikkeling is de essentie van ons bestaan

In Standvastig grijpt Brinkmann terug naar de Romeinse stoïcisme leer om ‘onder alle omstandigheden jezelf [te] blijven’. Hij pleit namelijk voor conservatisme. Dit boek is een statement tegen de zelfhulpboeken die pleiten voor vooruitgang. Hij vertaalt dat stoïcisme losjes naar onze tijd. Losjes, want zijn onvolledige wereldbeeld bestaat uit ongefundeerd zweverig gedoe, egoïsme en consumentisme – en daarmee raakt het kant noch wal. Ik denk niet dat het in een snel veranderende samenleving werkt om stoïcijns met je hakken in het zand vooruit te zitten kijken. Ontwikkeling is een essentieel onderdeel van het leven. Het is dan ook absurd dat je volgens hem als volwassene niet meer moet streven naar ontwikkeling.

Het is onmogelijk om onder alle omstandigheden jezelf te blijven als je niet bereid bent mee te bewegen. Wie jij bent, is deels afhankelijk van hoe jij je verhoudt tot je omgeving. Conservatisme leidt zo tot achteruitgang en niet tot Brinkmanns gewenste stilstand. Hij ontkent dat flexibiliteit een van de belangrijkste eigenschappen van leven in de 21ste eeuw is, volgens Bernie Trilling en Charles Fadel (genoemd in IK2 van Margriet Sitskoorn). Het heeft geen zin je te verzetten tegen onze ‘accelererende maatschappij’ (hij is fan van dat woord). Veel verstandiger is het om binnen die krachtige stroming je eigen manier van zwemmen te vinden.

Geluk is onderschikt aan je plicht

Maar het is hem niet om geluk te doen. Brinkmanns uitgangspunt is de stoïcijnse idee dat je een plicht hebt te vervullen naar anderen. Dat is al waar ik het niet mee eens ben. Die plicht is onlosmakelijk verbonden met een streven naar geluk, het hoogste goed, voor onszelf en onze dierbaren. Een ‘plicht’ an sich is koud, maar het past in dit boek aangezien de paradoxale visie is dat we nader tot elkaar komen als we allemaal gedrag vertonen dat ons in halve sociopaten verandert.

Hij romantiseert een negatieve levensstijl. Daarmee maakt hij zich schuldig aan precies dat wat hij hekelt aan de positieve psychologie: het aandikken van je gevoelens. Hij geeft overigens toe dat hij in zwart-witdenken vervalt en het, zoals Aristoteles al zei, gaat om het vinden van een middenweg. Toch is het midden bij hem iets meer naar zijn egoïstische filosofie gekanteld. Dat is jammer want zo hoeft het stoïcisme niet te zijn.

Luister vooral niet naar je innerlijke stem

Ik heb een voorliefde voor de positieve psychologie, het existentialisme en het zenboeddhisme. Die denkkaders vul ik geregeld aan met wijsheden van de stoïcijn Epictetus die je doet inzien dat invloed uitoefenen op iets wat buiten je macht ligt bijzonder dwaas is. Het kan dus best samen. Brinkmann pleit ook voor de ethiek van de twijfel, oftewel een kritische houding en verwondering. Positieve psychologie gaat niet om het ontkennen van de werkelijkheid, maar om die kritisch te bekijken vanuit een positief denkkader. Dat kritisch nadenken is iets wat ook volgens Trilling en Fadel een belangrijke eigenschap is voor iemand uit de 21ste eeuw. De nadruk ligt op de lading die je eraan geeft.

Als je in een wereld vol indringende prikkels niet moet luisteren naar je innerlijke stem en je intuïtie, dan raak je júíst uitgeblust omdat het ontbreekt aan focus. Die innerlijke stem is volgens Brinkmann een manifestatie van je ego, wat op zijn beurt weer een onzinnige sociale constructie is. Het leidt tot depressies (hij haalt hierbij een twijfelachtig onderzoek aan, wat hij zeer regelmatig doet: onderzoeksresultaten in zijn voordeel interpreteren). Nee, laten we allemaal maskers dragen om te verhullen dat we vanbinnen leeg zijn. Ja, luisteren naar anderen is belangrijk, maar je hebt je innerlijke stem nodig om die informatie op waarde te schatten.

Filosofie van een ongelukkig bestaan

Hij spreekt zichzelf ook continu tegen. Je moet jezelf blijven, maar niet streven naar authenticiteit want dat is ondergeschikt aan waardigheid. En wie intieme relaties aangaat, wordt enkel gekwetst. Goh, dat hoort bij het leven. Hoe spreken van een ‘zelf’ als dat zelf enkel een waardig masker is, een omhulsel van een en al niets, puur vlees dat op raadselachtige manier wordt bestuurd? Ook ik zie in dat we in een gevoels- en ‘ja-cultuur’ leven met ‘positiviteitsdrang’, maar als je logisch en realistisch nadenkt is het alternatief verschrikkelijk.

Standvastig is een slordig en zwartgallig anti-zelfhulpboek dat, zoals de naam al doet vermoeden, beschrijft wat je moet doen als je streeft naar een leven zonder geluk.

(Deze recensie verscheen eerder op www.alexhoogendoorn.nl)