Geen gelul, mensen: Mysliwski's "De horizon" is een ultiem meesterwerk. Het blies mij zelfs nog harder van mijn sokken dan al zijn andere zo geweldige romans, en ik snap meteen waarom de vertaler dit boek betitelt als "mijn lievelingsroman van mijn favoriete auteur". Alle 622 pagina's las ik in koortsachtige euforie, meteen daarna las ik ze opnieuw in nog koortsachtiger euforie, en eigenlijk wilde ik daarna weer opnieuw beginnen. Wat een boek, mensen. Wat een boek. Waarom heeft deze man de Nobelprijs nog niet!? En waar blijft het standbeeld voor zijn vertaler Karol Lesman!?

We volgen in deze - naar verluidt deels autobiografische- roman de herinneringen van Piotr aan zijn kindertijd. Eerst woonde hij met zijn familie (vader, moeder, ooms, tantes, oma en opa) in een zeer kleurrijk beschreven plattelandsdorp. Maar gedwongen door frontverschuivingen in de Tweede Wereldoorlog verhuizen vader, moeder en Piotr naar een souterrain in een kleine stad, bij de dames Poncka: mysterieuze luxe-prostituees, die voor Piotr een soort engelen lijken, maar soms ook zussen, soms ook ideaalbeelden van schoonheid of van eerste nauwelijks besefte erotische vervoering. Vader en moeder dromen, net als de dames Poncka overigens, op even meeslepende als vergeefse wijze van betere tijden, en lijken voor zichzelf en voor elkaar het besef te verzwijgen dat die nooit zullen komen, omdat vader dodelijk ziek is en elke dag verder op weg is naar de dood. Aan dat alles denkt Piotr een boek lang terug: de idyllische hoewel door de oorlog ook angstige en zorgelijke plattelandstijden, de tijden in die merkwaardige stad bovenop een steile heuvel, de tragiek van zijn vader, de wanhoop van zijn moeder, zijn eigen ontwakende prachtige maar helaas gedoemde liefde voor Anna, en veel meer.

De wijze nu waarop Piotr aan dit alles terugdenkt is van werkelijk netvliesscheurende schoonheid. "De horizon" is namelijk geen simpele herinneringsroman, maar een verbluffend weefsel van meanderende vertakkende en in elkaar resonerende verhalen. Waarbij elk verhaal verbijstert door zijn kleurrijkheid, zijn poëtische rijkdom, zijn vitaliteit, de enorme levendigheid van zelfs zijn meest marginale personages en van zelfs zijn meest zijdelings beschreven gebeurtenissen, zijn ongehoord originele en voortdurend verrassende beeldspraak, en zijn onnavolgbare kronkelwegen. Want elk verhaal slaat associatieve zijpaden in, die weer tot andere associatieve zijpaden leiden, die weer tot andere leiden, en zo tot in het oneindige. Mede daardoor leidt het ene verhaal ook tot het andere en onophoudelijk tot nog weer andere. Alsof alles wat in deze roman gebeurt meerdere mogelijke oorzaken heeft, die allemaal een eigen kleurrijk en poëtisch verhaal verdienen en zelfs vereisen. Maar ook alsof alles wat Piotr zich herinnert associatieve of toevallige resonanties heeft met iets anders, bijvoorbeeld met een gebeurtenis die veel eerder of juist veel later voorviel of met een voorwerp uit een geheel andere tijd, ruimte en levenssfeer. Want "De horizon" meandert volkomen onchronologisch door tijd en ruimte. Geen enkel ding in "De Horizon" is alleen maar dat ding, en geen enkel voorval alleen maar dat voorval: alles is onderdeel van een zich voortdurend vertakkend verhaal, dat bovendien associaties oproept met andere zich voortdurend vertakkende verhalen. Daardoor moet je als lezer voortdurend switchen tussen verschillende tijden, ruimtes, toonsoorten en stemmingen. Want een hilarisch verhaal over adolescente of zelfs al volwassen Piotr kan zomaar omslaan in een tragisch verhaal over piepjonge Piotr, en dat weer in een onbestemd weemoedig verhaal over Piotrs aandoenlijke, woedend het hele leven vervloekende oom in een nog weer heel andere periode. En daardoor verandert alles ook voortdurend van betekenis, omdat er immers steeds nieuwe associaties ontstaan die weer nieuwe kleuren, sferen en perspectieven toevoegen aan het toch al onuitputtelijke beeld dat je jezelf als lezer van iets of iemand hebt gevormd.

De onderwerpkeuze is vaak verrassend te noemen. Tientallen pagina's lang volgen we bijvoorbeeld hoe kleine Piotr samen met zijn wanhopige moeder zoekt naar zijn verloren schoen, en hoe ze daarbij allerlei landwegen, akkers en dorpen doorlopen. Maar dat ogenschijnlijk uiterst magere onderwerp verveelt geen moment, door Mysliwski's ongeëvenaarde vertelkunst, maar vooral omdat het verhaal van de verloren schoen vooral voor de moeder veel meer is dan alleen dat. Want in dat verlies, en in de ellenlange, volkomen van de hak op de tak springende tirades daarover van de moeder, culmineert al haar frustratie over alle misère in haar zo teleurstellende leven. Die frustratie wordt niet geanalyseerd of verklaard, maar voelbaar gemaakt in haar tirades en in de eindeloze en vergeefse zoektocht naar de verloren schoen. En dat wordt verhevigd in de associatieve zijpaden die deze zoektocht met zich meebrengt: de beschrijving van een door de oorlog volkomen onttakeld heiligenbeeld, de meanderende gedachten over de vergeefsheid van heiligen in deze door God verlaten en bovendien onoverzichtelijk veelvormige wereld, de korte en feitelijk volkomen zijdelingse ontmoeting met een veerman die nergens aarden kan want het stromende water is zijn element, de associaties van de verloren schoen met stropdassen die ook weer hele werelden oproepen van verloren tijd en zeer aan het leven lijdende personen, of met tango's die hele werelden van verlies en intens verlangen vertegenwoordigen, waarbij die tango's in andere verhalen (en dus in eerdere en latere hoofdstukken uit dit boek) weer heel andere maar net zo intense smarten vertegenwoordigen..... enzovoort enzovoort. Dus ja, het verhaal gaat om een schoen, maar draait uiteindelijk om een pluriforme wereld vol rijkdom aan tragische, komische en poëtische details. Bovendien draagt dit kronkelende verhaal weer veel bij aan het ontroerende portret van Piotrs markante maar tragische moeder.

Zo gaat het dus vaker in dit boek: een verhaal over een simpele verloren schoen loopt helemaal uit de hand, en wordt een verhalenweefsel over een wereld. En een suggestief portret vol geheimen van een voor Piotr belangrijke persoon. Zo gaat het bijvoorbeeld ook met zijn moeders recepten: "Toen ik [ mijn moeders recepten] na haar dood in het fornuis verbrandde, kon ik mij dan ook niet aan de indruk onttrekken dat de bladzijden van mijn moeders dagboek door mijn handen gingen, want zij vormden de enige optekening van haar leven die ze had achtergelaten. Ik moest zelfs denken aan archeologische kleitabletten die in symbolen van gerechten leken opgetekend om iedereen die maar een poging wilde doen het geheim ervan te doorgronden om de tuin te leiden. Ik kon dus slechts vermoeden dat ze er de eenzaamste van haar gedachten, verzuchtingen, verlangens, spijt, angsten, tranen in had verborgen en die ze noch aan mijn vader noch aan mij had verraden en die ze misschien ook wel voor zichzelf had willen verbergen". Ook fraai is de rustige wijze waarop meneer Jaskola, een vriend van de familie, zijn paarden voor de wagen ment, en hoe daaruit een portret ontstaat van zijn persoon: "Hij hield ervan als die paardenachtersten zo voor hem wiegden. Dan wiegde er ook iets in hem. Hij kon zo kwaad zijn zoveel hij wilde, hij hoefde maar op de wagen te gaan zitten, de leidsels ter hand te nemen, de zweep, en onmiddellijk begon er iets in hem te wiegen en verdween zijn woede. [...] Toen zijn dochter overleed, huilde hij niet, want tot wie moest hij huilen? Het was voldoende dat de vrouw huilde. Hij spande de paarden in, ging op de wagen zitten, pakte zijn zweep, de leidsels en zo reed hij de stad rond, totdat het, mijnheer, donker werd. Soms dutte hij in en als die achtersten zo voor hem wiegden, dan droomde hij altijd van zijn dochter, hoe hij haar in zijn armen of op zijn schoot wiegde, want vaak zette hij haar op zijn knieën en wiegde haar". Prachtige passage, vind ik, subliem door zijn gesublimeerde verdriet. Inspirerend ook door zijn originaliteit: wiegende paardenachtersten die vertroosting symboliseren, dat zie je niet vaak. En prachtig is ook dat deze passage niet alleen een suggestief beeld geeft van het verdriet van meneer Jaskola, maar ook van Piotrs verdriet. Want in het verhaal waaruit ik nu citeer zit hij naast meneer Jaskola op de bok. En in de wagen ligt een doodskist, met daarin Piotrs net gestorven vader. Wie weet wordt ook Piotr zelf gewiegd? In elk geval is de wiegende droefheid en troost die meneer Jaskola kenmerkt onlosmakelijk onderdeel geworden van de droevige veelvormige wereld die Piotr zich herinnert en zal blijven herinneren.

"De horizon" bevat weinig analyse of duiding of verklaring, want alles mondt uit in een zich eindeloos vertakkend verhaal en elk verhaal is ook zonder die vertakkingen al onuitputtelijk. De roman als geheel is dan ook onmogelijk samen te vatten, te meer omdat veel van de verhalen ineens worden afgebroken en pas veel later worden hernomen, en omdat er veel in de verhalen ongezegd blijft. Alsof de ongeremd vertellende Piotr vaak het open einde verkiest boven de definitieve conclusie, het geheim boven de oplossing. Maar ook alsof Piotr sommige zaken te pijnlijk vindt om te vertellen, en daarom alleen in fragmenten en cliff hangers vertelt over het sterven en de begrafenis van zijn vader, en alleen in zinspelingen over de doem die over zijn eigen huwelijk hing. Een indruk die nog versterkt wordt door de vreemde volgorde waarin Piotr de dingen vertelt, waardoor het lijkt alsof hij sommige verhalen bewust of onbewust uitstelt. Maar tegelijk onderstreept dit ook dat zijn geheugen geen enkel lineair of chronologisch patroon wenst te volgen, en dat zijn weefsel van verhalen dus ontsnapt aan analyse en logica. Bovendien is suggestie in dit boek belangrijker dan verheldering, want alleen in geheimen wil Piotr wonen. De eerste zin van het boek gaat bijvoorbeeld over "Dat kleine, schriele mensje op de foto, met die opengesperde ogen": Piotrs vader. Uit die foto, waar ook kleine Piotr zelf op staat, vloeit op associatieve wijze een sfeervolle zondagse wereld voort die juist niet op die foto staat: van de hele familie op de boerderij, waar Piotr en vader nu even niet bij zijn want ze zijn uit wandelen. Maar een tijdje later gaat het dan toch weer over die opengesperde ogen op de foto: "misschien zagen ze in de helderheid van deze zon, terwijl ze hun blik over de horizon heen tilden, plotseling iets wat slechts in een bovennatuurlijk zien voor menselijke ogen toegankelijk is en waarin ze onthutst niet willen geloven". Nog weer wat later heeft Piotr, na eerst allerlei wonderlijke anekdotes met ons te hebben gedeeld over de fotograaf in kwestie, het over de "toegeeflijke triestheid die ergens diep op de bodem verborgen lag" van deze ogen, over hoe ongelovig zijn vader in de camera kijkt, en zegt hij "misschien hadden alle volwassenen toen wel zulke ogen, maar was dat zolang ze leefden niet te zien en komt dat pas op foto's uit die jaren naar voren, als de door de lengte van de herinnering reeds vermoeide foto's verbleekt, vergrijsd zijn". Vooral door nog weer veel latere passages in latere hoofdstukken krijgen deze zinnen hun volle geladenheid: die opengesperde ogen zijn de ogen van iemand die zijn nakende dood voorvoelt. Maar letterlijk gezegd wordt dat niet, zoals ook de bijbehorende wanhoop niet wordt benoemd, en zoals ook de gevoelens daarover van zoon Piotr onbenoemd en onverklaard worden gelaten. Er is alleen dat verhaal over een foto, waarop een schriel mensje staat met onnatuurlijk opengesperde ogen. En ja, natuurlijk is dat verhaal van wanhoop doordesemd, maar die wanhoop wordt niet breed uitgemeten of geëxpliciteerd, maar alleen tussen de regels door opgeroepen. Wat trouwens dankzij de meesterlijke pen van Myslikwski wel heel doordringend gebeurt.

Deze roman is dus een ongehoorde lappendeken van meanderende en zich vertakkende verhalen, waarin veel tantaliserende open plekken worden opengelaten en waarin veel alleen tussen de regels door wordt gezegd. Elk verhaal is vol mysterieuze pracht, bovendien versterken alle verhalen elkaars pracht en verdiepen zij elkaar mysterie. Dat mysterie is steeds heel fascinerend, maar ook vaak volkomen doorregen van wanhoop en melancholie. Niet alleen door alle dood en alle teleurstelling, maar ook door de wellicht mede daardoor geïnspireerde overtuiging van de hoofdpersoon dat alle schoonheid door de dood is heengegaan, en dat "vastheid van het geheugen de maat [is] van de wanhoop en wanhoop is immers niets anders dan de trotse en geduldige verbintenis van de mens met zichzelf". Daarom verwijlt hij bij graven en herinneringen aan de doden, om de "pijnlijke gevoeligheid te ervaren hoe ook ik hen volg in de dood en niet alleen in de wereld om hen heen. En wel zo alledaags, zo gewoon dat die gevoeligheid verrukking wordt, alsof ik oog in oog sta met het meest verheven geheim van de schoonheid. Ik wil wegzinken in dit sterven als in een bloeiende weide en kijken naar de zon die boven mij uitdooft". En die melancholie voel je in alle verhalen, uiteraard vooral tussen de regels. Tegelijk staan veel verhalen bol van intens en onmogelijk verlangen: niet alleen in de eerder genoemde dromen van Piotrs vader en moeder, maar nog sterker in even onmogelijke als aanstekelijke dromen van hemzelf en anderen om te kunnen lopen over de altijd wijkende horizon. Dus om de even illusoire als onverbiddelijke grens tussen hemel en aarde te kunnen gebruiken als nieuw looppad. En stiekem vermoed ik dat die onmogelijke droom wel eens in verband zou kunnen staan met de wanhoop: alsof de ultieme, door wanhoop en dood doordrenkte schoonheid waar Piotr vaak melancholisch over fabuleert tegelijk ook de droom is om te kunnen lopen over de horizon. Of te kunnen kijken voorbij de horizon, en dus verder dan eigenlijk mogelijk is, omdat de van wanhoop doordesemde schoonheid (of: de schoonheid die nog enige vorm kan geven aan de wanhoop) alleen daar bij benadering kan worden gezien. In elk geval lijkt zoiets als gewone schoonheid zonder wanhoop en dood voor Mysliwski niet te bestaan, want wanhoop en dood zijn voor hem kennelijk alomtegenwoordig. Maar even wezenlijk is dan ons vermogen om enige vorm te geven aan onze wanhoop, door de schoonheid van literatuur en kunst. En vooral de schoonheid die voelbaar wordt dankzij het creatieve, fabulerende, voortdurend associërende en daardoor steeds nieuwe perspectieven openende geheugen, zoals dat gedemonstreerd wordt in "De horizon".

Het zal duidelijk zijn: ik bewonder dit boek mateloos. Vanwege de enorme kracht en originaliteit van elk verhaal op zich en de enorme variatie en rijkelijke veelheid van de verhalen. Vanwege de wijze waarop die verhalen in elkaar resoneren en doorlopen, zodat ze elkaars kracht nog vergroten en elkaars mysterie nog verdiepen. Vanwege de enorme wanhoop en tragiek die tussen de regels door in prachtige, suggestieve beelden voelbaar wordt gemaakt. Maar vooral vanwege de enorme schoonheid die uit dit alles opstijgt. Ik word helemaal weggeblazen door de tragiek, wanhoop en weemoed die in alle verhalen zo pregnant naar voren komt. Maar ik word nog harder weggeblazen door de prachtige vorm die deze wanhoop krijgt, dankzij Mysliwski's unieke vertelkunst.