Meteen na het veelgeprezen "Wolf Hall" (Booker Prize 2009) las ik het vervolg "Het boek Henry" (in het Engels: "Bring up the bodies", Booker Prize 2012). Anders dan veel recensenten vind ik dit boek zelfs beter dan zijn voorganger: het is absurdistischer en grimmiger, en maakt daarmee de onderhuidse waanzin die ook in "Wolf Hall" suggestief sluimerde nog wat explicieter en tastbaarder. Waardoor "Het boek Henry"met terugwerkende kracht mijn leeservaring van "Wolf Hall" zelfs nog verscherpt en verdiept.

"Wolf Hall" liet ons al kennismaken met een uitermate bizarre periode in de Engelse geschiedenis: de periode waarin de steeds irrationeler denkende Henry VIII zich van zijn vrouw Katharine van Aragon ontdeed, met terugwerkende kracht zelfs probeerde vast te laten stellen dat dit huwelijk onrechtmatig en feitelijk onbestaand was, zodat hij kon huwen met de intrigante Anne Boleyn en samen met haar op een rechtmatige mannelijke nakomeling en troonopvolger kon hopen. Daarvoor moest hij dan wel een breuk met de katholieke kerk initiëren, en diverse zekerheid biedende dogma's van vroeger letterlijk te vuur en te zwaard bestrijden en verdelgen. Wat tot niet geringe, en fraai beschreven religieuze en existentiële twijfels leidt: "Vroeger stelde je je de zielen voor in een geweldig groot net, een door God gesponnen web, waar ze veilig werden bewaard tot ze werden toegelaten tot Zijn schittering. Maar als het net wordt doorgesneden, het web verbroken, tuimelen ze dan in een ijskoud niets, vallen ze elk jaar verder weg in de leemte, totdat alle sporen zijn uitgewist?". Ook oorlogen met Europese machten worden door deze breuk geriskeerd, en in Engeland zelf barsten niet geringe intriges en vormen van machtsstrijd los, die vaak gepaard gaan met terreur en gewelddadige dood.

Een volkomen chaotische, absurde en paranoïde periode dus, die zich in "Het boek Henry" nog verder in zijn barre waanzin ontvouwt. In "Wolf Hall" mochten we al de ondergang en gewelddadige dood meebeleven van onder meer kardinaal Wolsey en Thomas More, wat al vrij enerverend was. Maar nu kijken we verbijsterd mee met de even ongelofelijke als bizarre als onvermijdelijke ondergang van Anne Boleyn, en van een stoet aan machthebbers die "het" met Anne Boleyn gedaan zouden hebben, en dus hoogverraad hebben gepleegd tegen de koning. Net als Anne Boleyn zelf. Niet alleen omdat ze vreemd ging, maar ook omdat ze dit onder meer met haar eigen broer zou hebben gedaan (incest! bloedschande!), en omdat zij - net als al haar veronderstelde minnaars- ervan beticht wordt dat ze Henry VIII ten val zou hebben willen brengen. Waar maar één straf op staat: de dood. Daarbij blijkt het niet uit te maken of de beschuldigingen bewezen kunnen worden: "Verklaringen, aanklachten en akten van beschuldiging worden heen en weer geschoven tussen rechters, aanklagers, de advocaat-generaal, het kantoor van de kanselier: elke stap van het proces inzichtelijk, logisch en bedoeld om lijken te genereren middels eerlijke rechtspleging." Of ook: "Maar wanneer hij 'Zijn ze schuldig ?' zegt, bedoelt hij: 'Heeft het hof hen schuldig bevonden?' De wereld van de advocatuur is een wereld op zich, waaruit het menselijke is weggesneden".

Net als in "Wolf Hall" volgen we al dit bizars door het perspectief van Thomas Cromwell, de raadselachtige en vanuit het niets opgeklommen raadsman van Henry VIII, volgens velen een moorddadig monster en volgens iedereen een Grote Onbekende van wiens motieven wij heel weinig weten. Juist deze raadselachtige figuur is door Mantel dus gekozen voor het vertelperspectief. Maar dan niet als ik- verteller, maar als hij- verteller, wiens gedachten wel worden geparafraseerd maar niet geduid. Wat in zowel "Wolf Hall" als in "Het boek Henry" zijn raadselachtigheid nog vergroot, en ook de raadselachtigheid van de hele periode: niets wordt vanuit de moderne kennis van nu en vanuit de inmiddels goed onderzochte historische achtergronden achteraf verklaard, maar alles wordt vanuit het toenmalige en volkomen onbegrijpelijke hier en nu beleefd, door een personage dat wij niet leren kennen en dat duidelijk zelf ook rondloopt in ondoordringbare mist. In "Het boek Henry" wordt nog wat scherper duidelijk dat Cromwell, hoe scherp hij de omstandigheden ook analyseert, toch op de tast beweegt: "Ik wist niet wat ik zou aantreffen toen ik begon. Dat was de enige reden waarom ik het kon: omdat ik bij elke wending werd verrast". Bovendien wordt in "Het boek Henry" ook nadrukkelijker duidelijk dat Cromwell zelfs nauwelijks weet te vertellen wat er zojuist is gebeurd: "Hij zou Vaughan willen vertellen wat er is gebeurd, maar hoe breng je de textuur ervan onder woorden? De gladheid van Henry's leugens; de solide massa van Brandon toe hij hem duwde, sleurde, met geweld bij de koning vandaan haalde; de ruwe, kletsnatte wind in zijn gezicht; de smaak van bloed in zijn mond".

Die niet vertelbare "textuur", dat is waar het in mijn beleving in "Het boek Henry" om draait: het oneindige en ongrijpbare weefsel van verrassingen, onvoorspelbare wendingen, grillige lotgevallen en details dat de concrete belevenis kenmerkt. Het weefsel dat verloren raakt in de abstractie van historische of psychologische verklaringen die alleen de grote lijn zien. Het weefsel dus dat de ervaring en de concrete betekenis zijn smaak, kleur, klank, rijkdom geeft. En dat tegelijk de ongrijpbaarheid van die ervaring uitmaakt, omdat het zich niet laat reduceren tot abstractie of begrip van grote lijnen. En dat weefsel, die textuur, is in "Het boek Henry" nog grimmiger en absurdistischer dan in "Wolf Hall". Zie bijvoorbeeld Cromwells volgende mijmering: "Dit zijn tijden van voortekenen en omina voor wie er belang aan hecht en ze kan lezen. De boze sprookjes zijn buiten hun boeken getreden en voltrekken zichzelf. Een koningin is opgesloten in een toren, beschuldigd van incest. Het koninkrijk, de natuur zelf, is geschokt. Geesten worden gesignaleerd in deuropeningen, bij ramen, aan wanden, in de hoop de geheimen van de levenden op te vangen". Een mijmering waar het surrealisme doorheen kiert, en die voluit lijkt te horen bij de textuur van deze bizarre, ook aan bijgeloof rijke tijden. Ook wordt de angst van Cromwell voelbaar gemaakt, de angst als zijn helper Wriothesley, die tegelijk ook dienaar is van Cromwells vijand Stephen Gardiner, een nogal onrustbarende opinie van Gardiner verwoordt. Die opinie heeft het volgende effect: "Misschien ziet Wriothesley in de kleine ruitjes die vervormen en vertroebelen een onrustbarend beeld: verwarring, angst, emoties die het gezicht van meester hofsecretaris [= Cromwell] niet vaak tekenen. Want als Gardiner dit denkt, wie nog meer? Wie denkt dit de komende maanden en jaren nog meer?". Prachtig: we zien niet een expliciete uitroep van angst, niet de expliciete beschrijving en verklaring van een bang gezicht: alleen de weerschijn ervan, in "kleine ruitjes die vervormen en vertroebelen". Wat mijns inziens resoneert met eerdere passages waar Cromwell vrij cruciale wendingen -zoals het gesprek tussen Henry VIII en Jane Seymour, de vrouw die Anne Boleyn zal op gaan volgen- lijkt te zien door vervormende ruitjes, of als spiegeling in die vervormende en vertroebelende ruitjes. Alsof vervormende en vertroebelende ruiten kenmerkend zijn voor zijn perspectief op de dingen en deel uitmaken van de grillige textuur van zijn wereld. Zoals ook bizar surrealisme dat doet, getuige de passage hierboven over boze sprookjes die buiten hun oevers treden en zichzelf voltrekken.

Juist door de zo levendige en bizarre textuur van Mantels vertelling las ik ademloos door, alhoewel ik natuurlijk wist dat Anne Boleyn en flink wat anderen ter dood gingen worden gebracht. Maar dan nog word je voortdurend verrast, door de blindheid van de rechtsgang, door de sinistere logica van Cromwells verhoortechnieken, door allerlei details die niet in de geschiedenisboeken staan maar die Mantel ons hier aanbiedt. En door allerlei motieven die puur uit Mantels verbeelding afkomstig zijn maar die mij helemaal overtuigen, juist door hun ongerijmdheid. In "Wolf Hall" stond al de mijmering dat je Engeland niet kunt begrijpen zonder kennis van zijn mythische oorsprong als land van reuzen, elfen, heksen en magische adders. In "Het boek Henry" wordt dat verder uitvergroot door de sprookjes die buiten hun oevers treden. In "Wolf Hall" stonden al opmerkelijk veel passages over masques, gemaskerde bals, verkleedpartijen, verschillende vormen van toneel: alsof het Engeland van de steeds waanzinniger wordende Henry VIII in toenemende mate ontaardt in een bizarre poppenkast, een farce, een kluchtige tragedie, een narrenspel. In "Het boek Henry" wordt dat nog uitvergroot omdat sommige sleutelscenes zich afspelen tijdens een gemaskerd bal, waarbij Cromwell spreekt met halfnaakte draken en zwetende padden. En ook omdat hij alle spelers die ooit, jaren terug, meededen aan een groteske klucht waarin Cromwells geliefde meester Wolsey naar de hel wordt gesleurd, nu onbarmhartig naar hun eigen hel sleurt in een bijna ongeloofwaardig meedogenloos verhoor. Juist die groteske toneelmatige motieven onderstrepen voor mij mooi de waanzin van die periode. Zoals ook allerlei narren dat doen, of de groteske dwerg met ontblote geslachtsdelen, die luidkeels jankt als haar meesteres Anne Boleyn wordt afgevoerd. Precies door dat soort groteske details weeft Mantel een fascinerende textuur van een volkomen waanzinnige wereld.

In "Het boek Henry" draait het naar mijn gevoel dus om de textuur van waanzin en willekeur, of van de blinde en irrationele loop van geweld en macht. In "Wolf Hall" was Henry VIII al irrationeel grillig, in "Het boek Henry" is hij gillend waanzinnig. Cromwell, in "Wolf Hall" voor mij nog vooral een raadselachtige figuur die ronddwaalde in onbestemde mist, is voor mij nu ook een ronduit verontrustend raadsel geworden. Even onverklaarbaar en verontrustend als de zo verstoorde rechtsorde, die hij om grotendeel onverklaarde redenen trouw dient. "Wolf Hall" vond ik intrigerend, maar "Het boek Henry" voegt voor mij nog een laag van pregnante onrust toe. Ik ben dus blij dat ik nu ook het tweede deel van deze trilogie heb gelezen. En ik zie reikhalzend uit naar het derde deel, dat in 2019 lijkt te gaan verschijnen!