Dit boek (gepubliceerd in 1981) is door allerlei Engelse cultuurpausen bejubeld als meesterwerk en heeft ook een niet gering cultsucces gehad. Toch is de auteur geen beroemdheid, en Lanark is geen veelgelezen bestseller. Dat komt vermoedelijk door de wel erg excentrieke en originele opzet, waar bijvoorbeeld Prowisorio en ik wel pap van lusten maar die anderen vermoedelijk afschrikt.

Om te beginnen is de vorm opmerkelijk: de roman opent met boek drie, waarna een proloog volgt, waarna boek een en twee volgen (met een tamelijk onconventioneel ‘interlude’ ertussen), vervolgens komt boek vier, daarna nog een epiloog, waarna (tegen alle gewoontes in) toch nog drie hoofdstukken komen. In latere edities is er ook nog een ‘tail piece’, een vrij hilarisch zelf-interview van de auteur. Maar goed, alles voor dit ‘tail piece’ staat dus in nogal gekke volgorde. En dan speelt het boek ook nog eens met allerlei genres: boeken een en twee (het ‘middendeel’ dus) gaan in vrij realistische stijl over hoe Duncan Thaw opgroeit van verlegen puber tot miskend excentriek adolescent kunstenaar, boeken drie en vier (die dus boeken een en twee omlijsten) gaan over Lanark die in een soort science fiction achtige droomwereld reist door tijden, meerdere werelden en zijn eigen psyche en leven. Lanark blijkt een soort mythische of gedroomde afsplitsing van Thaw, ofwel dezelfde persoon als Thaw maar na diens ondergang. Maar de exacte relatie tussen de Lanark-hoofdstukken en de Thaw-hoofdstukken blijft raadselachtig, en in de geniale epiloog (waar Lanark spreekt met ene Nastler, een soort alter ego van Alasdair Gray) wordt het raadsel alleen nog maar vergroot.

De stijl van Gray, helder maar vol fantasie en onverwachte metaforen en associaties, draagt daar ook aan bij: dit is duidelijk een boek dat vragen en onverwachte beelden wil oproepen, maar geen definitieve antwoorden wil geven. De hoofdstukken over Thaw zouden op zichzelf al een mooie ‘Bildungsroman’ zijn. Thaw worstelt met zijn gezondheid (astma en eczeem) en zijn (prachtig beschreven) onvermogen echt contact met het andere geslacht te leggen waardoor hij tevergeefs blijft smachten naar liefde. Ook wijst hij een normale carrière af, onder meer omdat hij weinig affiniteit heeft met onze kapitalistische wereld: hij wil alleen kunstenaar worden, en ook nog een VERNIEUWENDE kunstenaar. Hij heeft visioenen van grootse, vernieuwende en ook bevrijdende kunst, waarin hij beelden schildert die aan alle conventies ontsnappen en die niemand ooit heeft gezien. Hij droomt dus, net als zijn idool William Blake, om een geheel nieuwe werkelijkheid te creëren. Niemand echter begrijpt Thaw en zijn schilderkunst, en dat (samen met zijn onvervuld liefdesverlangen) is zijn ondergang. De wereld is voor hem letterlijk verstikkend: zijn (erg goed beschreven) ademnoodaanvallen zijn niet alleen astmatisch, maar ook psychisch. Allemaal nogal deprimerend, maar Gray beschrijft het op originele wijze en met veel droge humor, en Thaws visoenen van een nieuwe kunst beschrijft hij zelfs bijzonder meeslepend. Daardoor zijn boeken drie en vier aanzienlijk meer dan een deprimerende Bildungsroman van een mislukkende kunstzinnige adolescent. Bovendien zijn er dus nog de hoofdstukken over Lanark, waarin Gray echt helemaal losgaat: science fiction wordt gemengd met fantasy, met een soort reis door het hiernamaals (veel stukken lijken een parodie op Dante of Milton) en met droom. Lanark reist door verschillende werelden (overigens vervormde droomachtige versies van het Glasgow waar Thaw studeerde), door verschillende tijden (zodat hij a.h.w. zichzelf aanschouwt in meerdere leeftijden) en door zijn eigen psyche. Een opzet die Gray alle gelegenheid geeft om zijn barokke fantasie helemaal uit te leven: mensen die in draken veranderen (en vice versa), grote schermen die allerlei visionaire taferelen laten zien uit verleden en toekomst, intercalendaire zones waarin een andere tijd bestaat, voertuigen die half adelaar en half robot zijn, en ga zo maar door. Allerlei nevenpersonages veranderen veelvuldig op soms groteske wijze van rol en gedaante.

Het lijkt dus wel of de dromen van Thaw, over kunst die nieuwe werkelijkheden oproept, worden verwezenlijkt in de vorm van de Lanark-verhalen. Zelfs de typografie buitelt in sommige passages (met name de epiloog) alle kanten op, zodat je als lezer van links naar rechts en van rechts naar links moet lezen. Ook put Gray gretig (en op creatieve wijze) uit teksten van o.a. Kafka, Freud, Jung, en vele anderen. De droomachtige toekomstwerelden die Lanark doorkruist zijn weinig hoopgevend: drijvend op kapitalistisch winstbejag, bijna letterlijk kannibaliserend op de zwakkeren, en weinig ruimte biedend aan verbeelding en liefde. Er is zelfs nauwelijks zonlicht. Een wereld in oneindig verval, nog grimmiger (en ook met veel meer satirische humor beschreven) dan de wereld die Thaw al verstikte. Geen wonder dat Lanarks reis ergens een ‘horror of endless falling’ wordt genoemd. Al zijn eigen pogingen om dit verval te stoppen of om tenminste zelf liefde en vervulling te vinden falen ook, op even tragische als komische wijze. Waar Thaw de hele tijd peinst en niet tot actie komt, daar blundert Lanark de hele tijd van de ene situatie naar de andere en denkt hij te laat na. En als hij een keer op tijd nadenkt leidt het tot niets. In de epiloog vertelt Nastler ook aan Lanark dat elk groot verhaal uit de wereldliteratuur laat zien dat de mens altijd faalt en uiteindelijk eenzaam staat tegenover de dood. Dat blijkt ook wel uit de tragikomische lotgevallen van Lanark. En toch heeft Lanark meerdere, zij het tijdelijke visioenen van zonlicht en schoonheid. Ook doet hij meerdere prachtige en positief getinte uitspraken. Bijvoorbeeld: "Our nations are work of arts, […] like ships, carpets and gardens. The possible shapes of them are endless. It is bad habits, not bad nature, which makes us repeat the dull old shapes of poverty and war". Dit lijkt mij ook de inzet van Alasdair Gray: door zijn enorme fantasie en door zijn erg vreemde romanstructuur bestrijdt hij uit alle macht de ‘dull old shapes’. Om precies die reden ziet hij ook af van ‘dull old shapes’ als duidelijke conclusies, een duidelijk verhaal met kop en staart, en een duidelijke moraal. En om die reden mengt hij alle genres die er maar zijn, vaak nog op parodistische manier ook. Bovendien mixt hij tragiek met humor (soms droog, soms ronduit hilarisch), wat zijn toon nog extra meerduidig maakt.

Het lijkt mij duidelijk dat lang niet iedereen van dit soort schrijvers houdt. Maar ik heb stevig van dit boek genoten, en ga nu ook andere boeken scoren van Alasdair Gray.