Uitgeverij Polis heeft een fantastisch initiatief genomen: de heruitgave van drie werken van de Vlaamse schrijver Willem Elschot. De novelle ‘Het Tankschip’ dateert van 1941, maar is van taal nog fris en qua thematiek nog steeds actueel. Wat is de vormgeving mooi en wat is het fijn dat er een nawoord van Dirk Leyman toegevoegd is, waardoor je wat meer inzicht in achtergrond van de novelle krijgt. Een verklarende woordenlijst maakt het boekje compleet.

Elsschot is nog steeds actueel. De voorbije weken was in Nederland de parlementaire enquêtecommissie fiscale constructies actief. Termen als 'belastingkorting' en 'belastingbesparing' kwamen naar voren. Je hoort ook wel eens dat belasting betalen gelegaliseerde roof is. En daar kun je best op besparen.

Twee favoriete personages van Elsschot komen in deze novelle voor: Frans Laarmans en Boorman. Boorman speelt in 'Het Tankschip' de rol van oplichter. Frans Laarmans en zijn vrouw Josephine vervelen zich aan zee en willen iets anders. “Het eeuwig gezeur van die zee werd drukkend, onuitsprekelijk.” En dat gebeurt met de entree van familieleden Jacky Peeters en zijn vrouw Ida. Jacky rijdt in een fabuleus mooie auto waar hij graag over snoeft. Uiteindelijk wordt besloten om met het voertuig naar de Ardennen te rijden, “waarbij de rem van de auto tot zijn recht zou komen.” In Bastogne bezoeken ze een slagerswinkel. Daar klinkt uit de radio dat er oorlog is uitgebroken. Dat vindt Jacky geweldig nieuws: zijn tankschip gaat nu veel geld opleveren. “Ik heb het schip gekregen en hoe langer die jongens slaags zullen blijven hoe meer opgeld mijn Joséphine (let op dat de vrouw van Laarmans ook zo heet) zal maken.”

Scheepsmakelaar Jacky, vanaf nu Jack genoemd in de novelle, vertelt hoe hij aan het schip gekomen is. Hij is in contact gekomen met Boorman, die in opdracht van een reder De Castellane op zoek is naar iemand aan wie hij ‘Het Tankschip’ kan geven. De Castellane moet namelijk veel belasting betalen. Boorman heeft een voordelige constructie bedacht die voor zijn opdrachtgever, hemzelf en Jack winstgevend is. Immers het geld mag niet naar de fiscus. Boorman verleidt Jack om mee te doen aan de constructie. Het schip komt in Barcelona te liggen als de oorlog uitbreekt.

Het einde van het boek is open. Is Jack nu opgelicht of niet? Ligt het schip daadwerkelijk in Barcelona?

Elsschot is nog steeds actueel. Discussies over ‘belastingontwijking’, brievenbusfirma’s, geld wegsluizen naar belastingparadijzen, ondoorzichtige constructies t.b.v. geldelijk gewin zijn van alle tijden. Mooipraters, verleiders zijn er altijd geweest. Boorman is zo’n gladprater die gebruik maakt van de zwakheden van de ander, maar dat op zo’n vertrouwen wekkende manier doet dat men er in tuint. En wie wil nu niet een buitenkansje verzilveren, ook als het eigenlijk te mooi is om waar te zijn? Misschien krijg je wel spijt als je niet toehapt.

Elsschot kreeg veel kritiek op het feit dat Jack Peeters in het boek blij is dat het oorlog is. Immers dan wordt zijn ‘investering’ te gelde gemaakt. De laatste zin van het boek luidt “Oorlog is een zegening. En het kapitalisme heeft toch zijn goede kant.” Iedereen verwerpt de oorlog, maar de wapenindustrie heeft juist oorlog nodig om geld te verdienen. En hoe langer een oorlog duurt hoe meer er verdiend wordt.

De Elsschotstijl - een beeldend taalgebruik, zinnen zonder veel franje - zorgt steeds weer voor luchtigheid. Zoals op het moment waarop een groentevrouw verbaasd kijkt naar de bolide van Jack. Dat levert deze zin op: “Als versteend gaapte Florida ons aan van op haar stoep, een pak selder in de hand en haar klanten vergetend.” Je ziet het gewoon voor je. Scherpe waarnemingen op een pakkende manier in eenvoudige taal vervat. De novelle staat er vol van. Heerlijk om te lezen.