Een opmerkelijke roman: eerst haakte ik snel af, daarna waagde ik - aangestoken door discussies over dit boek op #twitlit.com- toch weer een poging, en verdraaid, toen vond ik het ineens geweldig. Het boek schijnt veel experimenteler en weerbarstiger van vorm te zijn dan Smiths andere romans: veel recensenten vinden dat die nieuwe vorm (die soms doet denken aan Joyce, Woolf, Dos Passos) behoorlijk ten koste gaat van de inhoud. En zelf had ik dus de eerste keer ook veel moeite met precies die vorm: ik kreeg de rode draad niet te pakken, kreeg geen beeld van wat de personages bewoog, zag niet waar de roman heen ging. Het leek wel alsof die vorm tussen mij en de inhoud in stond.

Maar bij de tweede poging raakte ik dus helemaal aan het boek verslingerd, juist ook DANKZIJ die vorm. Toen kreeg ik pas door dat 'de rode draad niet te pakken krijgen', 'geen beeld krijgen' en 'niet weten waar het heen gaat' zo ongeveer het thema is van dit boek, en dat die gekke vorm dus helemaal bij de inhoud past. Weerbarstig is het boek daardoor overigens zeker. Je krijgt niet een sluitend verhaal, maar verschillende verhalen over verschillende personages, vanuit verschillende perspectieven. Soms is hun onderlinge relatie onduidelijk, even onduidelijk en vluchtig en toevallig als zoveel relaties in een grote dynamische stad als Londen. Het leuke is dan (besefte ik later) dat juist die vorm mooi voelbaar maakt hoe vol het leven van een stadsmens kan zitten met toevallige en vluchtige contacten. Dan zijn sommige verhalen ook nog eens behoorlijk lastig te volgen: soms zit je midden in een 'stream of consciousness', waarin associatieve gedachteflarden vermengd raken met stadsrumoer en toevallige krantenkoppen. Lastig leesbaar eerst, maar uiteindelijk heel meeslepend omdat het mooi de dynamiek van de grote stad voelbaar maakt.

Een van de verhalen is ook nog eens totaal gefragmenteerd: we volgen het leven van Nathalie, opgegroeid in een Jamaicaans gezin en zich opwerkend tot gegoede middenklasse, maar we krijgen geen sluitend verhaal maar alleen korte prozagedichten waarin vooral veel 'tussen de regels' staat. Ook dat leest eerst lastig. Maar die gefragmenteerde vorm sluit prachtig aan bij Nathalies nogal gefragmenteerde leven: haar hele bestaan is vergeven van ordeloze flarden, haar hele levensverhaal zit vol leemten en onverklaarbare lacunes, en exact dat laat deze vorm mooi zien. Bovendien zijn de fragmenten zelf echt erg goed geschreven: in proza dat even geconcentreerd, suggestief en samengebald is als een gedicht. Prachtig vind ik ook hoe die fragmenten, juist door hun afstandelijke en abstracte toon, genadeloos de breuken en inconsistenties blootleggen in Nathalies gedachten. Dit zonder te oordelen: uiteindelijk heb je als lezer veel compassie met Nathalie en ook met de andere personages in NW, hoe inconsistent en hulpeloos en feilbaar ze ook zijn. Zadie Smith produceert daarbij de ene geniale zin na de andere over hoe onmogelijk het is jezelf te kennen, hoe jouw ervaringen en die van de anderen altijd aan taal ontsnappen, hoe jouw afwegingen en die van je medemens altijd zijn ingebed in hele ketens van deels onbewuste angsten en impulsen en motieven. De personages kennen hun eigen gedachten en emoties niet, zo laat Smith mooi zien. Ze weten soms ook niet eens in hoeverre wat zij denken en voelen niet puur is ingegeven door irrationele angst, of sociale druk, of door toeval. Maar ja, dat geldt naar mijn idee ook voor mij en voor jullie, dus eigenlijk schrijft Zadie Smith in mijn beleving ook over ons. In elk geval wel over mij.

Een mooi geschreven boek dus, vol fraaie zinnen en intrigerende filosofische gedachten, vol vormexperimenten die ik zelf heel functioneel vond, en met een aantal heel intrigerende en invoelbare personages. Ik ben benieuwd naar de volgende romans van Zadie Smith, en moet mij wellicht toch eens wagen aan een paar van haar eerdere boeken!