Meteen na "Call me by your name", mijn plezierige kennismaking met André Aciman, las ik met nog meer plezier en bewondering "Enigma variations". Een fraaie titel die uitstekend past bij dit fraaie boek: het boek bestaat uit vijf in elkaar hakende verhalen, waarin dezelfde hoofdpersoon steeds verschillende variaties beleeft van oneindige hunkering en ongrijpbaar verlangen. En zowel de enigmatische intensiteit van die hunkering als de enorme variaties van die hunkeringen vond ik enorm inspirerend.

"Call me by your name" draaide om één zeer tijdelijke, maar enorm intense liefde vol van hunkering vooraf en achteraf. Maar "Enigma variations" draait om beduidend meer zeer verschillende liefdes, en heel uiteenlopende vormen van hunkering: we zien de hoofdpersoon vol snikkende nostalgie terugblikken op een onvervulde liefde van hemzelf als prille jongeling voor een veel oudere man, we zien dezelfde hoofdpersoon gekweld worden door al dan niet vermeende ontrouw van zijn vriendin, we zien diezelfde hoofdpersoon vol aanstekelijke zelfkwelling twee jaar lang uitzinnig snakken naar buitenechtelijke liefde met een mannelijke tennismaat, we zien tot onze stomme verbazing hoe hij een even intense als onmogelijke knipperlicht-relatie ontwikkelt met een dame die al net zo rusteloos als hij voortdurend het onmogelijke zoekt, we maken mee hoe die hoofdpersoon op gevorderde leeftijd enorme passie opvat voor een veel jongere onderzoekster...... En dan heb ik nog niet eens de helft opgenoemd. Kortom, we maken kennis met vele vormen van buitensporige hunkering en uitbundige passie, en met een ik-figuur die op jonge en oudere leeftijd ongelofelijk fluïde en proteisch pluriform is in zijn vervoering. Door vijf zulke verschillende verhalen over zulke intens hunkerende passie te vertellen onderstreept Aciman hoe veelvormig passie kan zijn, wat hij nog aanzienlijk versterkt door al die zo verschillende verhalen en passies aan één zo pluriform personage op te hangen. Een grijsmuis als ik zou na maximaal drie van zulke ervaringen denken "ach, laat ik eens verstandig worden", en gewoon kiezen voor de solide vertrouwdheid van een knus huwelijk, maar Acimans hoofdpersoon blijft tot het uiterste doorgaan met snakken, hunkeren, zich overgeven aan verschillende vormen van verrukking en pijn. Daardoor leeft hij wel stukken intenser dan saaie sukkels als u en ik. En daardoor heeft hij wel veel meer pijnlijk diep gravende ervaringen van ondraaglijke schoonheid en smartelijke vervoering. In "Enigma Variations" wordt kortom zeer intens en zeer aanstekelijk geleefd, gehunkerd, verlangd, gesnikt, getwijfeld en gejubeld. Waarbij vaak zeer gretig wordt getracht om de wijn des levens te proeven, zonder dat de smaak en substantie daarvan bekend is. En waarbij ook zeer fanatiek gezocht wordt naar een nieuwe, bij de zo uitzinnige passie passende vorm, hoewel die vorm vermoedelijk onvindbaar is en waarschijnlijk niet eens bestaat. Maar dat belet de ik-figuur niet om ernaar te blijven zoeken en verlangen, en ook niet om ondanks alle teleurstellingen vaak te jubelen van geluk.

Het zal duidelijk zijn: dit is mijn tweede Aciman-boek, en ik genoot er nog heviger van dan van mijn eerste. Tegelijk vraag ik mij nog sterker af hoe hij dat toch flikt. Oké, hij is bijna Proustiaans in zijn zorgvuldige en trage aandacht voor alle vaak tegenstrijdige facetten van ons gevoel, en ik hou van Proust. Maar toch, er is veel aan Aciman dat ik moeilijk kan duiden. Ik ken geloof ik echt geen andere schrijvers die voortdurend zo schaamteloos de randen opzoeken van de sentimentele kitsch en die mij desondanks zo meeslepen. Ik ken geen andere schrijvers die zo ongegeneerd intens schrijven over alle twijfels en pijn die bij verliefdheid horen, en tegelijk zo jubelend over erotische vervoering en kortstondig geluk. Ook de jubel van een verliefde stemming, waardoor alles andere kleuren en geuren krijgt en waardoor alle muziek en vogelenzang ineens veel rijker klinkt, krijgt Aciman beduidend smakelijker op papier dan andere schrijvers die ik ken. In een van de verhalen beschrijft Aciman uitgebreid hoe de jeugdige ik-figuur naakt in een onttakeld, door onkruid overwoekerd klooster zit en zijn bijna religieuze vertwijfeling en liefdespijn uitschreeuwt in de door God verlaten leegte. Een beeld waar hij mij helemaal mee inpakt. In hetzelfde verhaal wordt prachtig beschreven hoe een stokoud bureau een ongelofelijk kunstig verborgen laatje blijkt te bevatten, en hoe dat laatje een geheim kleinood verbergt: even verborgen en geheim als de liefde waar de ik-figuur naar snakt. En ook met dat beeld pakt Aciman mij helemaal in. Net als met zijn even poëtische als ongrijpbare beschrijvingen van ondefinieerbare tussentoestanden: weer dat tussen zomer, lente en winter zweeft; stemmingen die een ondefinieerbaar midden lijken te houden tussen allerlei ook al niet definieerbare stemmingen; het gevoel niet op de ene of de andere oever te willen zijn maar ergens midden in de steeds veranderende stroom van de rivier..... Ook daarmee pakt Aciman mij steeds weer in. Zonder dat ik snap hoe.

Prachtig, deze enigmatische variaties op het enigma van obsessieve hunkering en pijnlijke passie. Heerlijk, die ongrijpbare fluïditeit en veelvormigheid van de steeds weer naar andere passies snakkende hoofdpersoon. En geweldig hoe Aciman dat alles zo meeslepend op papier krijgt, terwijl ik steeds geen idee heb hoe hij hem dat flikt.