Roemenië, dat was toch het land van Ceausescu en zijn 'Securitate'-SS’ers? Dana Grigorcea (1979), geboren Roemeense, heeft dat nog meegekregen. Op hetzelfde balkon waar in 1989 nog de gehate dictator het volk toesprak, stond drie jaar later al Michael Jackson te zwaaien - hèt symbool van de commerciële dansmuziek uit die tijd. Umwertung aller Werte. Een scène die ook in het boek voorkomt.

Zo’n snelle omwenteling kan niet anders dan vervreemdend werken. Daarover gaat het in Het fundamentele gevoel van schuldeloosheid. Victoria, een personage dat samenvalt met Dana zelf, woonde lang in het buitenland maar werkt nu in de Roemeense hoofdstad bij een bank - voertuig voor kapitalisme. Als die wordt overvallen komt haar leven op z’n kop te staan. Van haar werkgever moet ze vrij nemen en om wat te doen te hebben gaat ze maar ’s een beetje rondlopen. Het is zomer, veel mensen zijn weg, de geur van bloesem hangt in de straten.

Dan komt ze in de wijk terecht waar ze is opgegroeid. Hoe ironisch dat ze, uit de cocon van haar verwesterde wereldje gevallen, de stad van haar jeugd weer leert kennen. En met de beelden komen de herinneringen. De ene na de andere flard komt boven. De kleine Victoria die als pioniertje (een soort verplichte scouting annex indoctrinatieorganisatie) aan Elena, de manipulatieve vrouw achter Ceausescu, een bosje bloemen moet overhandigen maar het aan haar moeder wil geven, zodat Elena het voor de camera’s met geweld uit haar handen moet rukken. Met haar vriend Flavian herbeleeft ze de levenslessen van grootmoeder Mémé, de valse streken van ‘reservegeneraal’ Iosie die de flat beneden claimt en de angst van haar ouders – voor één onvoorzichtige opmerkingen op de kleuterschool, verlinkt aan ‘kameraad juf’ door een klasgenootje wordt haar moeder al meegenomen voor verhoor.

In Hongarije ('de vrolijkste barak van het kamp') of Tsjecho-Slowakije viel voor 1989 nog wel wat te lachen, maar Roemenië, daar brandde nauwelijks het licht. Al voor Ceausescu hadden ze het daar te stellen met de opportunistische zelfverrijker en advocaat Petru Groza, bron van subversieve, wanhopige grappen.
Iedereen verraadde iedereen, je eigen broer kon een agent van de veiligheidsdienst zijn. Hoe ondergaan gewone mensen zo’n wrede dictatuur? Zoveel mogelijk vergeten, vergeten. Iedereen is op een bepaalde manier beschadigd, ‘goed’ en ‘slecht’ zijn verwrongen, herinneringen onbetrouwbaar. Wat is fantasie, wat is realiteit?

‘Proustiaans’ werd deze roman genoemd: Grigorcea herbezoekt plaatsen uit haar jeugd en noteert de verhalen die erbij horen. Met een gevoel voor ironie en ‘situational humor’ beziet ze het absurde van die Roemeense levens waar een breuklijn doorheen loopt. Melancholie overheerst: er is iets verloren gegaan – de onschuld van de samenleving voor de omwenteling. Armoede en onderdrukking zijn niet meer zo extreem, de materiële welvaart is toegenomen, maar die is geen onverdeeld genoegen. Zoeken naar die ‘temps perdu’ maakt op een zoete manier weemoedig. De scherpe kantjes zijn er na al die jaren natuurlijk ook een beetje af – de herinneringen zijn ongevaarlijk geworden.

Dana Grigorcea debuteerde in 2011 met Baba Rada. Fantasie en realiteit lopen ook daar door elkaar. Niet iedereen kan de springerige Grigorcea waarderen. Die springerigheid past echter goed bij het onderzoek naar ‘vroeger’ en de beschrijvingen van beklemming, vriendjespolitiek en vervreemding zijn goed getroffen. Wie meer wil weten over wat er zich omwoelt in de Roemeense ziel kan met dit boek een eind komen.